RAPORTY SPECJALNE

Data: 7 lutego 2022 Autor: Michał Wojnowski

Cele, środki i metody kreowania konfliktów na tle rasowym w Stanach Zjednoczonych przez rosyjskie organy bezpieczeństwa i ich piony wywiadowcze na przykładzie społeczności afroamerykańskiej. Część I. Dwudziestolecie międzywojenne

Wprowadzenie

W dniu 7 października 2020 r. prezydent Federacji Rosyjskiej Władimir Putin w wywiadzie dla publicznej stacji telewizyjnej «Rossija 1», oceniając sytuację panującą w Stanach Zjednoczonych przed listopadowymi wyborami prezydenckimi, stwierdził, że podziela część liberalnych i lewicowych wartości Partii Demokratycznej. Według niego Związek Sowiecki, podobnie jak Partia Demokratyczna, wspierał ruch Afroamerykanów w walce o podstawowe prawa już od lat 30. XX w., kiedy to Komintern głosił, że wspólnymi wrogami czarnoskórych i białych robotników są imperializm i kapitalizm. Prezydent Putin z nostalgią wspominał również czasy, w których w Związku Sowieckim eksponowano portrety Angeli Davis, członkini Komunistycznej Partii Stanów Zjednoczonych[1] i aktywnej bojowniczki w walce o prawa Afroamerykanów[2].

Analiza publicznych wypowiedzi prezydenta Putina wskazuje, że są niezgodne z rzeczywistością i stanowią jedynie uzasadnienie działań politycznych[3]. Znajduje to potwierdzenie w cytowanej wypowiedzi, która wyczerpuje znamiona dezinformacji. Aby to wykazać, konieczne jest sformułowanie i udowodnienie następującej hipotezy: Związek Sowiecki wspierał emancypacyjne dążenia Afroamerykanów, jednak rzeczywistym celem tej polityki nie była walka o ich prawa, jak twierdzi prezydent Putin, lecz destabilizacja Stanów Zjednoczonych. Takie działania były i są prowadzone przez rosyjskie służby wywiadowcze i współpracujące z nimi podmioty już od początku lat 20. XX w. Ich aktywność była i jest skoncentrowana na zrealizowaniu zamierzeń polegających na:

  • inspirowaniu powstania ruchu separatystycznego skupiającego Afroamerykanów, który miał doprowadzić do podważenia integralności terytorialnej Stanów Zjednoczonych,
  • wspieraniu nacjonalizmu, co umożliwia destabilizację sytuacji wewnętrznej, a poprzez podważanie porządku społecznego sprzyja szerzeniu się nastrojów rewolucyjnych dzięki umacnianiu wpływu ideologii rozpowszechnianej przez organizacje marksistowskie,
  • wykorzystaniu zjawiska rasizmu i dyskryminacji rasowej[4] do wywoływania i eskalowania napięć i konfliktów w społeczeństwie amerykańskim, które wywierają negatywny wpływ na sytuację wewnętrzną i politykę zagraniczną Stanów Zjednoczonych.

Ponadto celem niniejszego artykułu jest przedstawienie genezy oraz ewolucji metod i środków wykorzystywanych przez sowieckie/rosyjskie służby wywiadowcze do wywierania wpływu na polityczną aktywność społeczności afroamerykańskiej i związanych z nią środowisk w okresie od lat 20. XX w. do początku trzeciej dekady XXI w. Wykorzystanie perspektywy historycznej w badaniach nad współczesną aktywnością rosyjskich służb wywiadowczych jest niezbędne ze względu na istnienie ciągłości struktury organizacyjnej i sposobów działania tych instytucji. Opinię tę potwierdza m.in. generał major KGB Oleg Kaługin, który nadzorował prowadzenie operacji wywiadowczych w Stanach Zjednoczonych. W wywiadzie pod znamiennym tytułem KGB póki co nie zmienia zasad, który został opublikowany w dniu 20 czerwca 1990 r., stwierdził, że metodologia pracy operacyjnej organów bezpieczeństwa państwa jest taka sama jak pięćdziesiąt lat temu i nadal opiera się na instrukcjach operacyjnych tzw. Ochrany, tj. Oddziału Ochrony Porządku i Bezpieczeństwa Państwowego – policji politycznej Imperium Rosyjskiego, oraz założeniach starej szkoły stalinowskiej[5]. W kontekście tej wypowiedzi warto dodać, że w materiałach dydaktycznych KGB z lat 60. i 70. XX w. wspominano z uznaniem o działalności wywiadowczej prowadzonej przez Ochranę za granicą[6]. Według pułkownika Siergieja Mironienki[7] Rosjanie na pewno hołdują tej historycznej i organizacyjnej ciągłości w dziedzinie działalności wywiadowczej. Mironienko podkreśla, że podstawowe umiejętności w zakresie pracy operacyjnej zdobył, ucząc się od starszych kolegów, którzy pełnili służbę w Głównym Zarządzie Kontrwywiadu „Smiersz” Ludowego Komisariatu Obrony Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich[8]. Dlatego też, zdaniem Mironienki, współcześni funkcjonariusze rosyjskich organów bezpieczeństwa są w prostej linii spadkobiercami czekistów. Ci z kolei, według rosyjskiego uczonego, przejęli zasady pracy operacyjnej od Korpusu Żandarmów i Ochrany. Mironienko podkreśla, że zarówno przedstawiciele carskiej policji politycznej, jak i współcześni mu funkcjonariusze mają właściwy dla Rosjan ogólnonarodowy typ psychiczny, w znacznym stopniu determinujący styl i metody pracy operacyjnej rosyjskich służb specjalnych[9]. Dlatego też, znając historyczne uwarunkowania działalności tych służb, można – przynajmniej częściowo – określić współczesne kierunki ich aktywności oraz środki i metody wykorzystywane do realizacji określonych przedsięwzięć. Antycypując wyniki dalszych rozważań, należy podkreślić, że charakterystyka działań sowieckich/rosyjskich służb wywiadowczych prowadzonych wobec społeczności afroamerykańskiej potwierdza tę opinię.

Podstawę źródłową raportu stanowią dokumenty sporządzone przez służby specjalne USA (przede wszystkim przez FBI i CIA) oraz inne instytucje państwowe (m.in. Komisja do Badania Działalności Antyamerykańskiej), media, uczelnie wyższe, think-tanki i organizacje pożytku publicznego. Ich treść starano się skonfrontować z materiałami wytworzonymi przez instytucje partyjne i organy bezpieczeństwa państw bloku komunistycznego (np. Komintern, KGB, Stasi). Cenne uzupełnienie treści dokumentów stanowią także informacje zawarte w wywiadach, artykułach prasowych, rozprawach i wspomnieniach byłych funkcjonariuszy rosyjskich służb specjalnych. W opracowaniu wykorzystano również publikacje autorstwa rosyjskich geopolityków i ekspertów związanych ze służbami specjalnymi, zwłaszcza z ich zapleczem dydaktyczno-naukowym[10].

***

Oddawana do rąk Czytelnika pierwsza część artykułu dotyczy genezy oraz przebiegu prowadzonych przez wywiad sowiecki i powiązane z nim osoby, grupy i organizacje działań, których celem była afroamerykańska społeczność w okresie dwudziestolecia międzywojennego.

W przygotowaniu znajdują się części druga i trzecia, w których zostanie omówiona problematyka działań sowieckich/rosyjskich służb wywiadowczych wobec Afroamerykanów, począwszy od lat 40. XX do końca zimnej wojny (część druga) oraz w okresie od lat 90. XX w. do początku trzeciej dekady XXI w. (część trzecia)[11].

„Sowiecka Republika Murzyńska” [Negro Soviet Republic][12] jako próba rozbicia integralności terytorialnej Stanów Zjednoczonych.

Separatyzm to dążenie do oderwania się części terytorium od państwa w celu stworzenia nowego, odrębnego organizmu państwowego, przyłączenia tego terytorium do sąsiedniego kraju lub otrzymania statusu autonomii. Główną przyczyną separatyzmu są podziały na tle kulturowym, etnicznym i religijnym. Skutkiem separatyzmu, który stanowi źródło konfliktów wewnętrznych i międzynarodowych, jest naruszenie suwerenności i integralności terytorialnej danego państwa[13]. Dlatego też, począwszy od lat 20. XX w., amerykańscy komuniści prowadzili działania zmierzające do zrealizowania narzuconej im przez III Międzynarodówkę Komunistyczną koncepcji zakładającej powstanie niepodległego państwa Afroamerykanów na terytorium południowych stanów[14]. Była to pierwsza poważna próba rozbicia integralności terytorialnej Stanów Zjednoczonych podjęta z inspiracji Związku Sowieckiego, dlatego też geneza, przebieg i skutki realizacji tego projektu zasługują na szczególną uwagę.

Kontekst geopolityczny – nowa strategia światowej rewolucji i instrumenty jej realizacji

Wśród amerykańskich i kanadyjskich historyków oraz politologów wciąż nie brakuje zwolenników tezy, że Związek Sowiecki był zainteresowany pokojową koegzystencją z innymi państwami, a jego celem nadrzędnym stało się jedynie „przetrwanie”[15]. Taka interpretacja strategicznych celów sowieckiej polityki zagranicznej budzi poważne wątpliwości. Co więcej, takie opinie mogą wywierać wpływ na utrwalanie wśród opinii publicznej błędnych ocen kierunków współczesnej polityki Federacji Rosyjskiej w globalnym układzie stosunków międzynarodowych. Dlatego też, aby zrozumieć zagrożenie, które stwarzały i nadal stwarzają eskalowanie i wykorzystywanie konfliktów rasowych w Stanach Zjednoczonych przez Związek Sowiecki/Federację Rosyjską, niezbędne jest przedstawienie geopolitycznego kontekstu tych działań.

Ekspansjonistyczna polityka zagraniczna Rosji Sowieckiej, która 30 grudnia 1922 r. weszła w skład Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich, prowadzona pod hasłami ogólnoświatowej rewolucji proletariackiej była pochodną założeń programu Rosyjskiej Partii Komunistycznej (bolszewików)[16]. Bolszewicy przejęli władzę w celu rozpoczęcia zbrojnego konfliktu na wielką skalę, najpierw w Rosji, potem w Europie i na całym świecie. Założenia światowej rewolucji realizowano różnymi sposobami. Początkowo agresja komunizmu w Europie i Azji następowała drogą zbrojną. Jednakże pierwsze próby zorganizowania rewolucji w Finlandii, krajach bałtyckich, w Niemczech, na Węgrzech i we Włoszech w latach 1918–1921, nie powiodły się. Polskie zwycięstwo w bitwie warszawskiej w 1920 r. tymczasowo zahamowało ekspansję terytorialną Rosji Sowieckiej na Zachód, obnażając słabość militarną tego państwa oraz niewielką siłę oddziaływania ideologii komunistycznej. Do osłabienia rewolucyjnych nastrojów przyczyniły się także stabilizacja polityczna w Europie, która nastąpiła na początku lat 20., oraz stopniowa poprawa warunków bytowych ludności. Robotnicy w rozwiniętych krajach kapitalistycznych korzystali bowiem z rozbudowanego systemu świadczeń i osłon socjalnych. To powodowało, że robotnicy, będąc beneficjentami różnorodnych form opieki zapewnianych im przez kapitalizm, nie byli zainteresowani jego obaleniem, ponieważ oznaczałoby to utratę tych korzyści. Co więcej, próby wywołania rewolucji na Zachodzie drogą zbrojną przyniosły skutek odwrotny od zamierzonego, bowiem skompromitowały komunizm i wzmocniły nastroje nacjonalistyczne. Strach przed bolszewizmem i rewolucją, który zapanował wśród zachodnich społeczeństw, doprowadził w kolejnych latach do powstania nowego nurtu antykomunistycznego, czyli faszyzmu[17].

To spowodowało, że sowieckie przywództwo stanęło przed koniecznością zrewidowania dotychczasowych metod i środków realizacji strategii zakładającej doprowadzenie do wybuchu globalnej rewolucji komunistycznej. Dlatego też głównym zadaniem III Kongresu Kominternu, którego obrady odbyły się w Moskwie w dniach od 22 czerwca do 12 lipca 1921 r., było opracowanie nowej strategii bolszewickiej ekspansji w taki sposób, aby jej realizacja była możliwa w warunkach, jak to określono, „przewlekłego kryzysu rewolucyjnego”. Podstawą tej rewizji były Tezy wykładu o taktyce Rosyjskiej Partii Komunistycznej opublikowane przez Lenina w dniu 13 czerwca 1921 r. oraz Wykład o taktyce Rosyjskiej Partii Komunistycznej wygłoszony przez niego w dniu 5 lipca 1921 r. Dokumenty te stanowią istotne źródło dotyczące geopolitycznej oceny uwarunkowań sowieckiej polityki zagranicznej w latach 20. XX w. Za bezsporny uznano fakt, że prowadzona w skali globalnej „rewolucyjna walka proletariatu o władzę” uległa spowolnieniu, co doprowadziło do stabilizacji systemu kapitalistycznego. Lenin zakładał, że sytuacja międzynarodowa charakteryzuje się niestabilną równowagą, co dało Rosji pieriedyszkę[18] i spowodowało koniunkturę umożliwiającą przejęcie strategicznej inicjatywy. Pomimo słabości władzy i armii sowieckiej próby obalenia bolszewickiego reżimu przez państwa zachodnie zakończyły się niepowodzeniem. Równolegle, na co wskazywał Lenin, doszło do pogłębienia sprzeczności na tle politycznym i gospodarczym pomiędzy poszczególnymi państwami obozu „imperialistycznego”. Te czynniki spowodowały, że „międzynarodowa burżuazja” została pozbawiona możliwości prowadzenia „otwartej wojny” z Rosją Sowiecką. Należy podkreślić, że według Lenina Rosja Sowiecka znalazła się w „kapitalistycznym okrążeniu”[19]. Tak zwaną doktrynę „kapitalistycznego okrążenia” sformułował Lenin na podstawie pseudonaukowych marksowskich tez o walce klas, ekspansywnej naturze kapitalizmu i nieuchronności rewolucji. Zakładała, że Rosję Sowiecką otaczają państwa kapitalistyczne, których celem jest jej zniszczenie poprzez zdestabilizowanie sytuacji wewnętrznej i interwencję zbrojną. Doktryna „kapitalistycznego okrążenia” wychodziła z założenia, że decydujące starcie pomiędzy komunistyczną Rosją a „imperialistycznymi” państwami Zachodu jest nieuniknione[20].

Oparta na ideologii marksizmu-leninizmu doktryna „kapitalistycznego okrążenia” stanowiła nie tylko propagandowe uzasadnienie agresywnej polityki Kremla, lecz także kształtowała jej priorytety i określała środki ich realizacji przez cały okres istnienia Związku Sowieckiego. Należy podkreślić, że sowiecka polityka zagraniczna opierała się zarówno na pragmatycznej kalkulacji czynników geopolitycznych i geostrategicznych, odrzucającej czynniki moralne i etyczne, jak i umiejętnym wykorzystywaniu ideologii (w zależności od potrzeb dane przedsięwzięcie było ideologicznie motywowane lub racjonalizowane). Bolszewicy od początku istnienia swojego państwa prowadzili długofalową strategię przeciwko Zachodowi, którą można określić mianem „racjonalnej polityki siły”. Jak już powiedziano, jej program, realizowany z pełną konsekwencją także przez Stalina i późniejsze przywództwo Związku Sowieckiego, był oparty na leninowskiej tezie o nieuniknionym rozwoju sprzeczności wewnątrz systemu kapitalistycznego i równie nieuchronnym starciu „socjalizmu i systemu burżuazyjnego”[21]. To implikowało sformułowanie sekwencji strategicznych celów tej polityki, które zakładały:

1) niedopuszczenie do interwencji zachodnich mocarstw lub jej maksymalne spowolnienie poprzez długofalowe, ofensywne działania mające na celu dezinformowanie, dezorganizowanie i destabilizowanie otoczenia międzynarodowego.

2) wykorzystanie wszelkich sprzeczności i konfliktów w państwach kapitalistycznych, co w dalszej perspektywie umożliwi staranne przygotowanie warunków torujących drogę dla dalszej ekspansji prowadzonej na drodze rewolucji i zbrojnych aneksji. Istotę tej strategii trafnie oddaje m.in. opinia Abrama Deborina, według którego sowiecka polityka zagraniczna ma podstawy naukowe. Cechuje ją elastyczność i taktyczna mądrość. Dostrzega ostre sprzeczności pomiędzy krajami kapitalistycznymi i wykorzystuje je w interesie państwa sowieckiego. Szczegółowe badanie tych sprzeczności i ich przyczyn jest warunkiem koniecznym do prowadzenia udanej polityki zagranicznej przez państwo sowieckie[22].

3) sprowokowanie „drugiej wojny imperialistycznej” w celu zniszczenia „kapitalistycznego otoczenia”. Do wybuchu wojny miało doprowadzić wykorzystanie rywalizacji zachodnich mocarstw o wpływy w koloniach oraz „rewizjonizmu niemieckiego” jako siły sprawczej zmian terytorialnych w Europie[23].

Warto nadmienić, że wraz z dezintegracją Związku Sowieckiego, doktryna „kapitalistycznego okrążenia” została zastąpiona przez różnorodne doktryny geopolityczne, które uzasadniają konfrontację Rosji z Zachodem. Na nowo określono jednak sens tej konfrontacji: walkę klas zastąpiono geopolityczną i cywilizacyjną rywalizacją pomiędzy państwami i blokami polityczno-militarnymi w stosunkach międzynarodowych. Należy zaznaczyć, że w opinii współczesnych rosyjskich geopolityków konfrontacja cywilizacyjna, analogicznie jak walka klas w czasach istnienia Związku Sowieckiego, podlega prawom i prawidłowościom określonym przez materializm dialektyczny. W tym kontekście szczególnie interesująca jest opinia Aleksandra Dugina, którego książka pt. Podstawy geopolityki. Geopolityczna przyszłość Rosji służy jako podstawowy podręcznik poświęcony geopolityce i stanowi obowiązkową lekturę na rosyjskich uniwersytetach i wyższych uczelniach wojskowych[24]. Dugin podkreśla, że istnieje wiele analogii pomiędzy marksizmem a geopolityką, w której, według niego, również obowiązuje prawo jedności i walki przeciwieństw. Przejawia się ono w istnieniu wiecznego, nieograniczonego konfliktu pomiędzy imperiami morskimi a lądowymi. Ten konflikt stanowi odsłonę „wielkiej wojny kontynentów” będącej „rozwiązaniem przeciwieństw” pomiędzy tzw. „cywilizacjami lądu” i „cywilizacjami morza”[25].

Wywiad aktywny – geneza i założenia

W świetle założeń doktryny „kapitalistycznego okrążenia” zrewidowana strategia sowieckiej polityki zagranicznej miała polegać na tymczasowym odejściu od działań wojskowych przy równoczesnym położeniu większego nacisku na wykorzystanie niemilitarnych środków służących do osłabiania krajów kapitalistycznych. Miało to stworzyć sprzyjające warunki do wybuchu rewolucji i powstań zbrojnych. Przybrało to formę skoordynowanych, ofensywnych, legalnych i nielegalnych działań o charakterze politycznym, dyplomatycznym, propagandowym, wywiadowczo-dywersyjnym, kulturowym oraz ekonomicznym. Zadanie zrealizowania założeń tej strategii powierzono następującym instytucjom:

  • partii komunistycznej, która w latach 1918–1925 funkcjonowała jako Rosyjska Komunistyczna Partia (bolszewików), w skrócie RKP(b), a w latach 1925–1952 jako Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia (bolszewików),
  • podległym jej ścisłemu kierownictwu sowieckim organom bezpieczeństwa[26],
  • Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej i jej wywiadowi[27],
  • spenetrowanej przez organy bezpieczeństwa i wywiad wojskowy Trzeciej Międzynarodówce Komunistycznej (Komintern), która powstała z inicjatywy Włodzimierza Lenina w Moskwie w dniach 2–6 marca 1919 r.[28]

W świetle założeń nowej strategii rola III Międzynarodówki Komunistycznej jeszcze bardziej wzrosła ze względu na konieczność większego zakonspirowania, a nawet odejścia od bezpośrednich ingerencji sowieckich służb wywiadowczych w wewnętrzne sprawy suwerennych państw na rzecz większego wykorzystania zagranicznych struktur komunistycznych i powiązanych z nimi podmiotów[29]. Począwszy od lat 20. XX w. sowiecki wywiad wykorzystywał prawie wszystkie struktury Kominternu w działaniach operacyjnych prowadzonych za granicą. W dniu 8 sierpnia 1921 r. organy bezpieczeństwa Rosji Sowieckiej zawarły z Kominternem porozumienie regulujące współpracę w zakresie działalności wywiadowczej[30]. W związku z realizacją założeń nowej strategii coraz większą rolę w działalności wywiadowczej sowieckich organów odgrywał tzw. wywiad aktywny (ros. aктивная разведка). Termin ten po raz pierwszy pojawił się w nomenklaturze Zarządu Wywiadowczego RKKA prawdopodobnie w 1921 r. Zadania wywiadu aktywnego zostały obszernie scharakteryzowane w opublikowanej w tymże roku broszurze pt. Kanwa wywiadu agenturalnego autorstwa Aleksandra Kuka (1886–1932), wysokiej rangi oficera Zarządu Wywiadowczego RKKA[31]. Na ustaleniach Kuka bazuje opublikowany w 1924 r. najważniejszy sowiecki podręcznik szkoleniowy dla oficerów kontrwywiadu, którego autorami byli Stanisław Turło[32] (1889–1942) i I.P. Załdat (brak bliższych informacji na temat tego oficera). Powołując się na pracę Kuka, Turło podkreśla, że wojna jest kontynuacją wewnętrznej i zagranicznej polityki państwa, koalicji państw lub klas społecznych. Dlatego też działalność wywiadowcza, mając na celu ułatwienie walki własnego państwa lub klasy społecznej z innymi państwami i klasami społecznymi, winna być prowadzona we wszystkich dziedzinach życia ww. podmiotów. Dlatego też państwo powinno dysponować wywiadem wojskowym, gospodarczym, politycznym i dyplomatycznym. Równie istotnym rodzajem wywiadu jest wywiad psychologiczny, według autorów podręcznika pomijany przez większość znanych im współczesnych teoretyków działalności wywiadowczej. Autorzy podkreślają, że wywiad stanowi odrębny rodzaj sił zbrojnych, a wykorzystywane przez niego środki sięgają znacznie dalej aniżeli bagnet, kula lub pocisk. Cele nieosiągalne dla piechoty, kawalerii, artylerii, lotnictwa lub floty mogą być z powodzeniem realizowane za pomocą wywiadu. Jego głównym zadaniem jest wyrządzenie jak największej szkody nieprzyjacielowi i spowodowanie jego klęski wszelkimi dostępnymi środkami, bez żadnych ograniczeń, przy wykorzystaniu wszelakich sposobów i metod walki. Działalność wywiadowcza ma charakter dialektyczny, który objawia się w istnieniu powiązanych ze sobą i współzależnych od siebie dwóch jej rodzajów:

  • wywiad pasywny to zdobywanie jawnych i tajnych informacji, ujawnienie tajnych intencji, planów oraz prowadzonych przez nieprzyjaciela działań i ich okoliczności,
  • wywiad aktywny to dezorganizowanie planów nieprzyjaciela poprzez podważanie jego międzynarodowej pozycji, dezorganizację lub zniszczenie systemu wojskowego, ekonomicznego i politycznego, jak też zakłócanie pracy dyplomacji strony przeciwnej. Wywiad aktywny posiada wszelkie cechy terroru i dąży do korumpowania politycznego i wojskowego przywództwa, likwidowania mężów stanu lub tych osób publicznych, których działalność jest szczególnie szkodliwa dla interesów Sowietów[33].

Tabela nr 1. Rola i miejsce wywiadu aktywnego w sowieckiej działalności wywiadowczej

Rodzaj działalności wywiadowczej Działania w zakresie wywiadu aktywnego
Wywiad wojskowy Permanentna dezorganizacja pracy sztabów, instytucji i urzędów poprzez wprowadzenie do nich agentury, szczególnie w okresie wojny lub intensywnych przygotowań do niej, sianie paniki w szeregach wojska, powodowanie chorób zakaźnych poprzez skażenie ujęć wodnych i prowiantu, zarażanie żołnierzy chorobami wenerycznymi poprzez podsyłanie im kobiet cierpiących na dolegliwości płciowe, likwidowanie lub kompromitowanie dowódców, prowadzenie działań sabotażowo-dywersyjnych w obszarze transportu, zaopatrzenia i środków technicznych, organizowanie zbrojnych powstań.
Wywiad gospodarczy Niszczenie ekonomicznego zaplecza kraju, zaniżanie kursu pieniądza, agitacja przeciwko pożyczkom państwowym, zarówno wewnętrznym, jak i zagranicznym, skupowanie i wywożenie za granicę wartościowych przedmiotów i dóbr kultury, kreowanie utrudnień w produkcji oraz dystrybucji towarów i produktów pierwszej potrzeby, organizowanie i wspieranie wszelkich wahań i kryzysów ekonomicznych.
Wywiad polityczny Destabilizowanie sytuacji politycznej i degradacja nastrojów w wojsku poprzez wykorzystanie agitacji i propagandy, podważanie zaufania do działań rządu, dowództwa i politycznego przywództwa kraju, sianie defetyzmu, podtrzymywanie ogólnego niezadowolenia społeczeństwa z rządzenia krajem poprzez rozpowszechnianie fałszywych pogłosek, plotek itp., kompromitowanie członków rządu w celu zniszczenia ich autorytetu, organizowanie, wspieranie i propagowanie wszelkich możliwych wystąpień o charakterze społecznym, ekonomicznym (np. strajki, spiski, rozruchy) i religijnym oraz waśni na tle narodowo-etnicznym (separatyzm), subsydiowanie organizatorów takich przedsięwzięć, udzielanie materialnego i finansowego wsparcia dla wszelkich wrogich danemu państwu ugrupowań politycznych, dezorganizowanie i dyskredytowanie partii rządzącej i jej personelu, prowokowanie waśni pomiędzy jej członkami i atmosfery niedowierzania sobie.
Dyplomacja Propagowanie poglądów i idei korzystnych dla sowieckiego państwa, powodowanie napięć pomiędzy sojusznikami a państwami neutralnymi, dyskredytowanie dyplomatów prowadzących działania korzystne z punktu widzenia obcych rządów poprzez wykorzystanie prasy i propagandy, formułowanie oszczerstw i fałszywych oskarżeń wobec dyplomatów, kompromitowanie personelu ambasad i misji dyplomatycznych, a w razie konieczności fizyczne likwidowanie pracowników korpusu dyplomatycznego danego państwa.
Wywiad psychologiczny Monitorowanie sposobu życia, światopoglądu, nastrojów, obyczajów, tradycji, aspiracji, cech moralnych, sytuacji materialnej i rodzinnej personelu dowodzenia, dyplomatów, urzędników, osób publicznych i polityków różnych opcji, przedsiębiorców artystów i przestępców, wyjaśnianie aspiracji i sentymentów poszczególnych narodowości, przyczyn ich wzajemnych antagonizmów, podżeganie do nienawiści narodowej, klasowej, rasowej itp., sztucznie wspieranie dążeń autonomicznych, secesjonistycznych, separatystycznych, badanie wszelkich przejawów sprzeczności klasowych, sztuczne zaostrzanie wzajemnej wrogości, popychanie klas do wzajemnej walki, tym samym niszczenie jedności, deprawowanie masy ludności i armii.

Źródło: opracowanie własne na podstawie С.С. Турло, И.П. Залдат, Шпионаж, w: Антология истории спецслужб. Россия 1905–1924, Москва 2007, s. 422–428.

Warto odnotować, że podręcznik Stanisława Turły został ponownie wydany w 2007 r. z inicjatywy gen. Aleksandra Zdanowicza – doktora nauk historycznych, profesora Akademii Nauk Wojskowych, wykładowcę Akademii FSB, przewodniczącego Centrum ds. Kontaktów ze Społeczeństwem Zarządu Programów Wsparcia FSB (działania aktywne), założyciela i wieloletniego przewodniczącego Towarzystwa Studiów nad Historią Ojczystych Służb Specjalnych, który łączy wiedzę historyczną z bogatym doświadczeniem operacyjno-analitycznym[34].

Należy podkreślić, że działania Kominternu w 80 proc. były działaniami o charakterze niejawnym. Ciężar ich planowania i prowadzenia spoczywał na kilku kluczowych instytucjach, które – mimo że formalnie funkcjonowały w strukturze Kominternu – w praktyce podlegały sowieckiemu wywiadowi[35]. Były one następujące:

  • Wydział Tajny, utworzony 8 sierpnia 1920 r., który 11 listopada 1920 r. został przekształcony w Wydział Konspiracyjny. Na bazie tej struktury w czerwcu 1921 r. powstał Wydział Łączności Międzynarodowej, składający się z sekcji do spraw łączności, finansów, literatury propagandowej i kryptografii. W latach 1935–1943 Wydział Łączności Międzynarodowej funkcjonował jako Służba Łączności KWMK. W całym okresie swojego istnienia wydział ten na zlecenie lub z inspiracji INO GPU – OGPU (sowiecki wywiad zagraniczny) i Zarządu Wywiadowczego Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej (sowiecki wywiad wojskowy) prowadził nielegalną działalność wywiadowczą polegającą na:
    • rozpracowywaniu struktur politycznych i wojskowych obcych państw,
    • budowaniu systemu łączności z kierownictwem partii komunistycznych funkcjonujących poza Rosją Sowiecką, a następnie Związkiem Sowieckim,
    • udzielaniu personalnego, militarnego, finansowego i technicznego wsparcia tym partiom,
    • przygotowaniu legend dla agentury poprzez fałszowanie wiz, paszportów, pieczątek i innych dokumentów,
    • tworzeniu tzw. organizacji przykrywkowych i frontowych o charakterze kulturalnym, politycznym, ekonomicznym i religijnym, wykorzystywanych w działaniach propagandowych, agitacyjnych i dezinformacyjnych sowieckiego wywiadu,
    • przygotowywaniu i organizowaniu zbrojnych powstań w krajach kapitalistycznych.

Funkcje kierownicze w wydziale pełnili oficerowie sowieckich służb wywiadowczych[36].

  • Stała Komisja ds. Nielegalnej Działalności przy Wydziale Organizacyjnym KWMK, która została powołana 19 grudnia 1922 r. Komisja zakończyła swoje funkcjonowanie na początku 1925 r. Zajmowała się przede wszystkim planowaniem przedsięwzięć na szczeblu strategicznym i operacyjnym, mających na celu wzmocnienie odśrodkowych działań destabilizujących sytuację wewnętrzną w państwach kapitalistycznych. Przygotowywano m.in. koncepcje i instrukcje dotyczące działań propagandowych i agitacyjnych w armiach krajów zachodnich, penetracji legalnie działających organizacji niekomunistycznych i aparatu państwowego. Zajmowano się też planowaniem celów i kierunków działalności wywiadu wojskowego, instruowaniem zbrojnych bojówek, kierowaniem pracą nielegalnych drukarni i selekcjonowaniem grup odbiorców materiałów propagandowych. W skład komisji wchodzili m.in. członkowie Rewolucyjnej Rady Wojskowej Republiki, czyli najwyższego kolegialnego organu władzy wojskowo-politycznej w Rosji Sowieckiej, oraz oficerowie organów bezpieczeństwa, jak np. Meier Trilisser, który z polecenia Feliksa Dzierżyńskiego nadzorował pracę operacyjną wywiadu zagranicznego WCzK i GPU-OGPU w krajach zachodnich, zajmując się tworzeniem i rozbudową struktur oraz doborem kadr[37].
  • Stała Komisja ds. Pracy w Armii przy Wydziale Organizacyjnym KWMK została utworzona 11 grudnia 1922 r. W listopadzie 1924 r. przekształcono ją w Stałą Wojenną (Antywojenną lub Wojenno-Konspiracyjną) Komisję, zwaną też Komisją «M» (Militarystyczną). Jej działalność koncentrowała się na trzech kierunkach: prowadzeniu działań wywrotowych w armii i flocie państw kapitalistycznych, propagowaniu zagadnień dotyczących przygotowania do rewolucyjnej walki zbrojnej, organizowaniu tzw. samoobrony proletariackiej i walce z „prowokatorami”. Ponadto komisja zajmowała się organizowaniem szkoleń i kursów dla pracowników aparatu partii komunistycznych, które odbywały się na uczelniach i szkołach wojskowych w Związku Sowieckim. W skład komisji wchodził m.in. Józef Unszlicht – w latach 1921–1923 wiceprzewodniczący WCzK (od 1922 GPU), w latach 1923–1925 członek Wojskowej Rady Rewolucyjnej, szef zaopatrzenia Armii Czerwonej[38].


Zdj: Józef Unszlicht, Niemieckie Archiwum Federalne
Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bundesarchiv_Bild_102-09893,_Sowjet-Kriegskommissar_Unschlicht.jpg

Wykorzystanie Afroamerykanów jako podmiotu światowej rewolucji komunistycznej w koncepcjach Kominternu

To oznaczało, że Komintern miał służyć celom sowieckiej polityki zagranicznej poprzez głoszenie uniwersalności komunistycznej ideologii i narzucenie jej przemocą innym państwom. Ideologia marksizmu-leninizmu pełniła funkcję czysto instrumentalną. Służyła jako uzasadnienie światowej supremacji Kremla, będąc skutecznym narzędziem indoktrynacji narodów i społeczeństw, zgodnie z twierdzeniem Marksa, według którego teoria staje się siłą materialną z chwilą, gdy opanowuje masy. Stare hasła rosyjskiego imperializmu, takie jak „zjednoczenie ziemi rosyjskiej” pod berłem „białego cara”, „obrony dysydentów” itp. zostały zastąpione ideologią marksizmu-leninizmu, co legitymizowało sowiecką ekspansję prowadzoną pod pretekstem obrony rzekomo „uciśnionych” i „wyzyskiwanych” grup społecznych[39]. Komunizm zyskiwał na popularności szczególnie wśród intelektualistów o lewicowo-liberalnych przekonaniach, robotników i najuboższych warstw społecznych, ze względu na przekonanie, że przyniesie im lepsze warunki bytowe i „sprawiedliwość społeczną”, pojmowaną jako „prawo do wysokiego zasiłku”. Co więcej, uzyskanie wpływu na szerokie grupy społeczne miał ułatwić komunistom przewidywany przez Lenina kryzys gospodarczy, w wyniku którego robotnicy mieli utracić dobrobyt. Wielki kryzys gospodarczy, mający miejsce w latach 1929–1933 pozytywnie zweryfikował prognozy Lenina. W orbicie zainteresowania Związku Sowieckiego znalazły się także socjalistyczne i nacjonalistyczne organizacje społeczne. W pierwszych Sowieci starali się wzmocnić wpływy komunistyczne, natomiast drugie wykorzystywali jako narzędzie służące do podważania stabilności i porządku społecznego, co paradoksalnie sprzyjało szerzeniu się rewolucyjnych nastrojów pod wpływem ideologii komunistycznej. W rozwiniętych krajach kapitalistycznych nie zwracano uwagi na to, że bolszewicy wykorzystywali komunistyczną ideologię do realizacji własnych celów geopolitycznych, a „proletariusze wszystkich krajów” mieli być tylko narzędziem sowieckiej ekspansji. Rosji Sowieckiej sprzyjała także sytuacja panująca w azjatyckich i afrykańskich koloniach, gdzie uciskana ludność, pobudzona do politycznej aktywności na początku XX w., zaczęła, według Lenina, odgrywać rolę ważnego podmiotu rewolucji. Wykorzystanie zindoktrynowanych politycznie grup ludności w koloniach miało bowiem umożliwić „rewolucyjne zniszczenie kapitalizmu”. Dlatego też założenia marksizmu-leninizmu elastycznie dostosowywano do bieżących interesów geopolitycznych Rosji Sowieckiej i sytuacji społeczno-politycznej panującej w krajach Azji, Afryki, Bliskiego i Dalekiego Wschodu, w których nie istniał rozwinięty przemysł, a tym samym silna klasa robotnicza. W związku z tym sowieccy „rewolucjoniści” mieli się sprzymierzyć z „burżuazyjnymi nacjonalistami”. Dlatego też w państwach kolonialnych marksizm-leninizm propagowano jako ideę „walki narodowowyzwoleńczej” z kolonialnym uciskiem „imperialistów”. Lenin zakładał, że gospodarka kapitalistyczna w rozwiniętych krajach Europy i Ameryki Północnej nie przetrwa bez zasobów i dochodów czerpanych z kolonii. Aby obalić kapitalizm, należało najpierw zniszczyć jego zaplecze w koloniach poprzez ich wewnętrzną destabilizację, a następnie doprowadzenie do wybuchu powstań, rewolucji i wojen. Ten cel zamierzano osiągnąć poprzez wspieranie wyzwoleńczych dążeń „wyzyskiwanych” narodów, grup etnicznych i mniejszości narodowych w krajach kapitalistycznych Europy Zachodniej, Stanach Zjednoczonych oraz ich posiadłościach kolonialnych[40].

Destrukcyjny potencjał tkwiący w rasowym i etnicznym zróżnicowaniu społeczeństwa amerykańskiego został po raz pierwszy dostrzeżony przez bolszewickie elity przywódcze w 1920 r., co znalazło odzwierciedlenie we Wstępnym zarysie tez w kwestii narodowej i kolonialnej opublikowanym przez Lenina w dniu 5 czerwca 1920 r. oraz w Rezolucji w kwestii narodowej i kolonialnej przyjętej przez II Kongres Kominternu, który obradował w dniach od 19 lipca do 7 sierpnia 1920 r. w Piotrogrodzie i Moskwie. Partiom komunistycznym polecono, aby w swoich działaniach propagandowych i agitacyjnych wykorzystywały wszelkie przypadki łamania zasady równouprawnienia narodów oraz naruszania praw mniejszości narodowych i etnicznych w krajach kapitalistycznych. Równolegle należało głosić, że tylko system sowiecki jest w stanie zagwarantować „równość” wszystkich narodów poprzez zjednoczenie „proletariuszy” i „mas pracujących” w celu podjęcia wspólnej walki z „burżuazją”. Ponadto partie komunistyczne miały udzielić bezpośredniego wsparcia wszystkim ruchom rewolucyjnym w koloniach i państwach, w których były rzekomo prześladowane mniejszości etniczne i narodowe (w tym kontekście wskazano m.in. na sytuację Murzynów w Stanach Zjednoczonych)[41].

Lektura sprawozdań Komitetu Wykonawczego Międzynarodówki Komunistycznej dotyczących aktywności Kominternu w okresie od kwietnia 1925 r. do stycznia 1926 r. wskazuje, że początkowo najważniejszym strategicznym celem Sowietów było stworzenie ogólnoświatowej organizacji, której zamierzali powierzyć przygotowanie i przeprowadzenie rewolucji poprzez wykorzystanie 400 mln czarnoskórych mieszkańców Afryki i Ameryki Północnej. Według Kominternu najbardziej sprzyjające warunki do utworzenia takiej struktury istniały w Stanach Zjednoczonych, ze względu na liczebność i orientację polityczną Afroamerykanów, którzy w większości popierali lewicowe organizacje robotnicze. Według sprawozdań dodatkowym czynnikiem ułatwiającym komunistom prowadzenie działalności wywrotowej wśród Afroamerykanów było pogarszanie się ich sytuacji ekonomicznej oraz ich konkurencyjność na rynku pracy, co przyczyniało się do realnego spadku płac i wywoływało niechęć wśród białych robotników. To sprzyjało komunistycznym agitatorom, którzy przekonywali robotników, że winę za obniżenie ich warunków bytowych i wszelkie podziały ponosił kapitalistyczny rząd Stanów Zjednoczonych. W związku z tym należało zjednoczyć czarnoskórych i białych robotników oraz ubogich rolników i dzierżawców, tworząc wspólny, antydyskryminacyjny, międzyrasowy ruch proletariacki. Według autorów sprawozdań znacznego postępu w realizacji tego przedsięwzięcia dokonano, powołując w październiku 1925 r. w Chicago bezpartyjny komitet o nazwie Kongres Pracy Amerykańskich Murzynów (American Negro Labor Congress). Z polecenia Kominternu komitet ten miał zorganizować międzynarodową konferencję w celu ustanowienia światowej organizacji czarnoskórych rolników i robotników, która zjednoczyłaby ludność kolonii w walce z kapitalizmem i imperializmem[42]. Jednak próby powołania takiego zjednoczonego frontu zakończyły się niepowodzeniem ze względu na negatywne stanowisko Amerykańskiej Federacji Pracy (American Federation of Labor), która oskarżyła komitet i popierających go komunistów o próby podsycania nienawiści na tle rasowym i obalenia porządku publicznego. Prezes AFP William Green (1873–1952) ostrzegał czarnoskórych robotników, że rewolucja przeciwko rządowi Stanów Zjednoczonych nie jest rozwiązaniem ich społecznych problemów i bolączek[43].

Fiasko wspólnego, antykapitalistycznego frontu doprowadziło do rewizji polityki Związku Sowieckiego. Autorem szczegółowego planu wykorzystania Afroamerykanów do realizacji geopolitycznych celów Kremla był Mikołaj Nasonow (1902–1938), członek RKP(b) i kierownik Biura ds. Murzynów wchodzącego w skład Wschodniego Sekretariatu KWMK[44]. Biuro zostało utworzone w dniu 25 grudnia 1928 r., natomiast we wrześniu 1929 r. przekształcono je w Sekcję ds. Murzynów Wschodniego Sekretariatu KWMK. Do zadań tej instytucji należało m.in. sporządzanie studiów i analiz dotyczących położenia czarnoskórej ludności w koloniach i USA oraz koordynowanie działalności propagandowej i agitacyjnej[45]. W artykule pt. Murzyński problem w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, opublikowanym w sierpniu 1928 r. w biuletynie Wydziału Informacyjnego KWMK, Nasonow dokonał geopolitycznej oceny przestrzennych, ekonomicznych, demograficznych i militarnych uwarunkowań sowieckiej polityki zagranicznej. Zwrócił przy tym uwagę na możliwość wykorzystania Afroamerykanów jako narzędzia destabilizacji USA i wywierania wpływu na sytuację w koloniach. Stwierdził, że czarnoskórą ludność zamieszkałą na terytorium tzw. „czarnego pasa” należy uznać za „naród”. Według niego będzie to stanowiło podstawę do stworzenia „ruchu narodowo-wyzwoleńczego”, który należy wykorzystać w walce przeciwko amerykańskiemu „imperializmowi”. Odwołując się do definicji narodu sformułowanej przez Józefa Stalina w pracy pt. Marksizm a kwestia narodowa, Nasonow wskazał, że działalność agitacyjną i propagandową prowadzoną na rzecz powstania takiego ruchu należy oprzeć na zasadach leninowskiej interpretacji prawa do samostanowienia narodów, czyli prawa do niepodległości w znaczeniu politycznym[46]. Należało je rozumieć jako prawo do „pełnej swobody agitacji na rzecz oderwania się”, które powinno poprzedzić „referendum wśród odrywającego się narodu”[47]. Poglądy Nasonowa znalazły odzwierciedlenie w rezolucjach Kominternu z 26 października 1928 r. i 26 października 1930 r. W dokumentach, które powstały z inicjatywy Józefa Stalina, scharakteryzowano położenie czarnoskórej ludności w USA oraz środki i metody jej radykalizacji. Według autorów rezolucji większość Afroamerykanów (86 proc.) zamieszkuje terytoria południowych stanów Ameryki, z czego aż 74 proc. tej ludności utrzymuje się z rolnictwa. Ponad połowa przebywa na terenie tzw. „czarnego pasa”, czyli obszaru rozciągającego się od Virginii do Teksasu, stanowiąc 50 proc. całej populacji.

Mapa nr 1.

Obszar tzw. „czarnego pasa”.

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/28/Southern_counties_with_a_majority_African-American_population_in_2000.png


Mapa nr 2.

Rozmieszczenie populacji Afroamerykanów na obszarze tzw. „czarnego pasa” w 1900 r. według United States Census Bureau.

Źródło: Proportion of Negro to Total Populationat the Twelfth Census 1900. United States Bureau of the Census. – Frontispiece of Negroes in the United States (1904), Bulletin 8 of United States Bureau of the Census, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Census_1900_Percent_Black.png#/media/File:Census_1900_Percent_Black.png, Public Domain.

Zatrudnienie czarnoskórej ludności w najważniejszych sektorach przemysłu spowodowało jej migrację do wielkich ośrodków miejskich. W latach 1915–1930 z południowych stanów USA do północnych, środkowo-zachodnich i zachodnich stanów wyemigrowało 1,3 mln czarnych Amerykanów. Afroamerykanie migrowali w celu ucieczki przed rasizmem, w poszukiwaniu zatrudnienia w miastach przemysłowych oraz lepszych warunków edukacyjnych dla swoich dzieci. W ten sposób powstała silna „klasa robotnicza”, którą należało pozyskać do celów „działalności rewolucyjnej”. Autorzy rezolucji podkreślają, że ogromna część tej ludności stała się przedmiotem bezwzględnego wyzysku i prześladowań, zarówno na tle klasowym, jak i rasowym, co powinno ułatwić jej przekształcenie w siłę rewolucyjną, która pod kierownictwem proletariatu będzie mogła uczestniczyć we wspólnej walce z innymi robotnikami przeciwko kapitalistycznemu wyzyskowi[48]. A zatem głównym zadaniem KP USA powinno być zmobilizowanie szerokich mas czarnoskórej ludności do walki z wszelkimi formami ucisku. Aby tego dokonać, komuniści powinni wystąpić w charakterze obrońców praw uciskanej mniejszości i orędowników jej „wyzwolenia”. W związku z tym partia komunistyczna została zobowiązana do prowadzenia intensywnej działalności agitacyjnej i propagandowej pod hasłami walki o pełną „równość” społeczną i polityczną dla Afroamerykanów. Jej dalekosiężnym celem było uznanie prawa do ich „samostanowienia” jako odrębnego „narodu” na terytorium „czarnego pasa”. Propagandę prowadzoną na rzecz „samostanowienia” należało połączyć z żądaniami poprawy warunków materialnych, uzyskania przez Afroamerykanów tych samych przywilejów, które posiadają biali, zniesieniem pozostałości niewolnictwa oraz wszelkich form „rasizmu” i „białego szowinizmu”[49]. Ponadto w rezolucji z 26 października 1930 r. wyraźnie podkreślono, że walki o „wyzwolenie” Afroamerykanów i prawo do ich „samostanowienia” nie można ograniczać tylko do działań propagandowych. Należało organizować strajki, demonstracje i bojkoty podatkowe[50]. W tym celu polecono zsynchronizować aktywność struktur partii komunistycznej ze związkami zawodowymi i różnymi organizacjami abolicjonistycznymi na południu[51]. Te działania miały służyć przygotowaniu warunków do wybuchu zbrojnej rewolucji, uważanej przez kierownictwo KP USA za najskuteczniejszy środek realizacji celów politycznych. Potwierdza to opinia sekretarza generalnego partii, Earla Russela Browdera (1891–1973), który wskazał, że całkowite wyzwolenie czarnoskórej ludności w „czarnym pasie” zostanie dokonane jedynie przez rewolucyjne obalenie białych właścicieli ziemskich i kapitalistów[52]. Dlatego też w rezolucji z 30 października 1930 zalecano tworzenie organizacji paramilitarnych, takich jak „proletariacka i chłopska samoobrona” do walki z Ku-Klux-Klanem[53]. Paradoksalnie kierownictwo Kominternu uznawało aktywność tej organizacji za pożyteczną, m.in. ze względu na możliwość jej wykorzystania w prowokacjach organizowanych przez podziemny aparat partii i sowieckie służby specjalne, co we wspomnianej rezolucji uzasadniono w sposób następujący: nawet stosunkowo mało znaczące akty bandytów z Ku-Klux-Klanu w „czarnym pasie” mogą stać się okazją do ważnych działań politycznych, pod warunkiem, że komuniści będą w stanie zorganizować opór oburzonych mas murzyńskich. W takich przypadkach masowe ruchy mogą łatwo przekształcić się w prawdziwy bunt. Wynika to z faktu, że, jak powiedział Lenin, każdy ucisk narodowy wywołuje sprzeciw w szerokich masach ludu, tendencją zaś każdego oporu ludności uciskanej pod względem narodowym jest powstanie narodowe (tłum. aut.)[54].


Mapa nr 3.

Populacja Afroamerykanów w regionie „czarnego pasa” w 1930 r.

Źródło: https://portalstatystyczny.pl/afroamerykanie-w-usa/, [dostęp: 23 VIII 2021 r.].

Według rezolucji Kominternu z 26 października 1930 r. prawo do samostanowienia czarnoskórej ludności na terytorium „czarnego pasa” miało być zrealizowane poprzez:

  • skonfiskowanie gruntów i dóbr należących do białych właścicieli ziemskich i „kapitalistów” na rzecz czarnoskórych rolników i dzierżawców,
  • utworzenie nowego organizmu państwowego o nazwie Zjednoczone Państwo Czarnego Pasa (State Unity of the Black Belt), w którego skład wchodziłyby wszystkie terytoria zamieszkane w większości przez czarnoskórą ludność[55]. Część działaczy KP USA postulowała proklamowanie Murzyńskiej Republiki Sowieckiej (Negro Soviet Republic), która miała być wzorowana na instytucjach ustrojowych Związku Sowieckiego[56].
  • usankcjonowanie prawa do samostanowienia, czyli pełnego i nieograniczonego prawa czarnoskórej ludności do sprawowania władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej na terytorium „czarnego pasa” oraz do decydowania o stosunkach pomiędzy własnym „krajem” a innymi państwami, w tym Stanami Zjednoczonymi. W myśl zasady samostanowienia inne mniejszości etniczne, rasowe i narodowe pozostające na terenie „czarnego pasa” należało podporządkować administracji nowego „państwa”[57].

Realizacja wytycznych Kremla

Sowieci, wykorzystując trudną sytuację ekonomiczną i społeczną Afroamerykanów, zamierzali wykreować wśród nich przekonanie o tym, że stanowią odrębny naród, który dąży do uzyskania, a następnie zachowania odrębności lub niepodległości, gdyż własna państwowość, w mniejszym stopniu autonomia, umożliwia realizację własnych interesów. W tym celu posłużono się sprawdzoną metodą indoktrynacji opartej na sloganach „prawa do samostanowienia” i „walki o równość”. Analogicznie jak w koloniach, Sowieci zamierzali doprowadzić do powstania „ruchu narodowo-wyzwoleńczego”, który mogliby wykorzystać do zdestabilizowania Stanów Zjednoczonych od wewnątrz i osłabienia ich integralności terytorialnej. Należy bowiem pamiętać, że tego rodzaju ruchy identyfikują własną podmiotowość polityczną z konkretnym terytorium, co w przypadku państw wielonarodowych, takich jak Stany Zjednoczone, może doprowadzić do ich rozpadu. Fakt inspirowania tych działań przez Kreml potwierdził m.in. William Odell Nowell, który w latach 1929–1936 był członkiem KP USA w Detroit. Warto odnotować, że w 1929 r. brał udział w konsultacjach z aktywistami Sekcji ds. Murzynów Wschodniego Sekretariatu KWMK[58]. Wskazał, że plany utworzenia separatystycznej „republiki” na terytorium Stanów Zjednoczonych, która miała być całkowicie kontrolowana przez sowietów, zostały starannie przygotowane w Moskwie. Aby utworzyć takie quasi-państwo, potrzebne były sprzyjające warunki, np. kryzys gospodarczy lub zaangażowanie USA w wojnę z Japonią. Na kanwie niezadowolenia społecznego należało wówczas doprowadzić do masowych strajków i niepokojów społecznych, które zamierzano następnie przekształcić w rewolucję[59]. Nowell podkreślił, że każda próba realizacji tego planu doprowadziłaby do krwawych zamieszek na tle rasowym i prześladowań czarnoskórej ludności z Południa[60].

Wykonawcą zaleceń zawartych w rezolucjach była Komunistyczna Partia Stanów Zjednoczonych, która na początku lat 30. XX w. uległa procesowi całkowitej stalinizacji[61]. Jej członkowie współpracowali z sowieckimi służbami wywiadowczymi, szczególnie w zakresie rekrutacji agentury i weryfikacji informacji wywiadowczych. Podziemny aparat KPUSA, czyli nielegalna sieć komórek, organizacji i pojedynczych osób, uczestniczył w operacjach szpiegowskich wspólnie z organami wywiadu sowieckiego, umożliwiając m.in. pozyskiwanie fałszywych paszportów lub prowadzenie tajnej łączności. Ważne postaci komunistycznego podziemia w Stanach Zjednoczonych, takie jak Sándor Goldberger (1894–1990), Stjepan Mesaroš (1903–1993), znany jako Steve Nelson, i Jacob Golos (1889–1943), pełniły funkcję łączników pomiędzy sowieckim aparatem wywiadowczym a kierowaną przez niego siecią szpiegowską w USA[62]. Jednym z głównych zadań KPUSA było skonsolidowanie uciskanych mniejszości rasowych i etnicznych wokół bezpartyjnych organizacji kierowanych de facto przez komunistów. Przenikanie sowieckiej agentury do wszelkich organizacji społecznych, politycznych i religijnych odbywało się m.in. poprzez tworzenie tzw. „organizacji pomocniczych”, zwanych też „pasami transmisyjnymi”. Jednym z głównych organizatorów takich struktur był Wilhelm Münzenberg (1889–1940), wybitny niemiecki komunista i działacz ruchu robotniczego, który dzięki zdolnościom logistycznym zyskał miano „czerwonego milionera”[63]. W trakcie obrad VI Kongresu Międzynarodówki Komunistycznej w Moskwie w dniu 20 lipca 1928 r. Münzenberg scharakteryzował cele i zadania takich organizacji. Według niego umożliwiały one dotarcie do ludzi zobojętniałych lub odpornych na komunistyczną propagandę, co pozwalało zjednać ich dla sprawy międzynarodowego ruchu komunistycznego. Chodziło zatem o stworzenie „układu słonecznego” składającego się z podmiotów i komitetów, które funkcjonowałyby w „orbicie” partii komunistycznej, odgrywając rolę „pasa transmisyjnego” umożliwiającego aktywizację szerokich mas społecznych poprzez rozpowszechnianie wśród nich poglądów zbieżnych z linią komunizmu[64].

Szczegółowe informacje dotyczące komunistycznych organizacji frontowych i ich działalności wśród Afroamerykanów zawierają analizy i opracowania FBI. Według nich KPUSA z inspiracji Kominternu stworzyła następujące organizacje:

  • Braterstwo Afrykańskiej Krwi (African Blood Brotherhood),
  • Kongres Pracy Amerykańskich Murzynów (American Negro Labor Congress),
  • Liga Walki o Prawa Murzynów (League of Struggle for Negro Rights),
  • Narodowy Kongres Murzynów (National Negro Congress)[65].

Lektura dokumentów wytworzonych przez FBI i inne instytucje rządowe USA wskazuje, że działalnością ww. podmiotów sterowały sowieckie organy wywiadowcze za pomocą agentury lub odbywających szkolenia w Moskwie amerykańskich działaczy komunistycznych. Interesujące studium takiego przypadku stanowi historia wspomnianego Kongresu Pracy Amerykańskich Murzynów, który został utworzony na bazie Braterstwa Afrykańskiej Krwi 25 października 1925 r. w Chicago. Na czele organizacji stanął Lovett Fort-Whiteman (1889–1939), który ukończył kurs w Międzynarodowej Szkole Leninowskiej w Moskwie (dalej: MSL)[66]. Szkoła rozpoczęła swoją działalność w marcu 1925 r. jako jednostka organizacyjna Instytutu Marksa i Engelsa. W praktyce była zakonspirowaną sekcją Kominternu podlegającą Oddziałowi Organizacyjnemu KWMK. Pierwszym rektorem MSL został członek Biura Politycznego WKP(b) Mikołaj Bucharin, natomiast po jego usunięciu z Kominternu funkcję tę objęła Klaudia Kirsanowa. Kurs podstawowy trwał początkowo półtora roku, jednak w 1928 r. wydłużono go do trzech lat[67]. Według Williama Odella Nowella, absolwenta dwuletniego kursu w MSL, szkolenie obejmowało następujące przedmioty: ekonomię marksistowską, leninizm, który jest tam nazywany filozofią, problematykę związków zawodowych, czyli praktykę organizowania strajków, historię międzynarodowego ruchu robotniczego i międzynarodówek komunistycznych, historię Rosyjskiej Partii Komunistycznej (bolszewików). Szkoliliśmy się w obsłudze broni, takiej jak karabiny lub karabiny maszynowe itd. Doskonaliłem się także w zakresie pracy konspiracyjnej i technik prowadzenia szyfrowanej korespondencji. Studiowaliśmy strategię budowy organizacji od niewielkiej frakcji poczynając, a na przejęciu kontroli nad związkiem zawodowym lub organizacją masową kończąc. Poznawaliśmy też techniki podnoszenia świadomości politycznej ludności i jej rozwoju ideologicznego. Analizowaliśmy szczegóły dotyczące taktyki walk ulicznych, konfrontacji na barykadach i sposobów przejmowania kontroli nad obiektami o znaczeniu strategicznym, ekonomicznym i technicznym, które znajdują się na terenie miasta (…) Spędziłem trochę czasu w Armii Czerwonej, gdzie odbywałem praktykę z wojskowości i pracy propagandowej w obszarze międzynarodowym (tłum. aut.)[68].

Zdj: Spotkanie Kongresu Pracy Amerykańskich Murzynów, zdjęcie opublikowane w Vanguard Press, 1929.

Wielu Afroamerykanów odbywało podobne szkolenia także poza MSL, m.in. w istniejącym od 1921 r. Komunistycznym Uniwersytecie Pracujących Wschodu[1]. Udział Afroamerykanów w szkoleniach w MSL potwierdza także polski komunista Roman Zambrowski (1909–1977), późniejszy członek Biura Politycznego Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, który zanotował w swoim pamiętniku, że w pierwszych miesiącach pobytu w Międzynarodowej Szkole Leninowskiej zamieszkał w dużym, jasnym pokoju z trzema amerykańskimi komunistami (dwoma białymi i Murzynem). Przyjęli mnie ciepło i nietrudno mi było z nimi się porozumieć. Najmłodszy z nich emigrował przed wielu laty z Jugosławii i bez większego trudu przyswajał sobie język rosyjski; drugi emigrował do USA przed wojną z Rosji, ale język jego pozostał nienaganny; trzeci – Murzyn pilnie go się uczył. Wszyscy studiowali w sektorze języka angielskiego[2].

Oprócz członków kierownictwa, którzy odbyli przeszkolenie w Moskwie (Lovett Fort-Whiteman, William Odell Nowell), w Kongresie Pracy Amerykańskich Murzynów sowieckie służby specjalne posiadały swoją agenturę. W 1929 r. zatrudniono w kongresie Kitty Harris, która pracowała równocześnie w Amtorg Trading Corporation, czyli w utworzonej w dniu 24 maja 1924 r. w Nowym Jorku prywatnej spółce handlowej z kapitałem sowieckim. W latach 1924–1933, a więc przed otwarciem misji dyplomatycznej ZSRS w Stanach Zjednoczonych, spółka Amtorg pełniła funkcję zarówno ambasady, jak i misji handlowej, stanowiąc przykrywkę dla działalności szpiegowskiej, dywersyjnej i propagandowej prowadzonej przez Komintern[3]. W 1931 r. Harris, która zajmowała się propagandą, została zwerbowana do współpracy z sowieckim wywiadem zagranicznym przez Abrama Eingorna (1899–1955), aktywistę Międzynarodówki Młodzieży Komunistycznej i jednocześnie funkcjonariusza sowieckiego wywiadu (Wydział Zagraniczny Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego)[4]. Kitty Harris, właśc. Kathrine Harrison (24.05.1887–06.10.1966), urodziła się w Londynie w rodzinie szewca Natana, żydowskiego emigranta z Białegostoku. W 1908 r. wraz z rodziną wyjechała do Kanady. Zamieszkała w Winnipeg, gdzie ukończyła 4 klasy szkoły powszechnej. Została aktywistką związku zawodowego szwaczy i członkiem Komunistycznej Partii Kanady. W 1923 r. wyjechała do Stanów Zjednoczonych. W Chicago podjęła pracę jako sekretarka związku zawodowego, wstępując do KP USA, gdzie kierowała komórką do spraw agitacji i propagandy. W 1925 r. wyszła za mąż za Earla Russela Browdera (sekretarza KP USA), z którym w październiku 1927 r. wyjechała do Moskwy, a następnie do Szanghaju. Podjęła pracę w nielegalnej komórce Czerwonej Międzynarodówki Związków Zawodowych (Profintern). W 1929 r. powróciła do Moskwy, skąd udała się do Nowego Jorku. Zatrudniono ją w Kongresie Pracy Amerykańskich Murzynów i spółce Amtorg. W kwietniu 1932 r. po rozwodzie z Browderem wyjechała do Berlina, gdzie pełniła funkcję łączniczki w nielegalnej rezydenturze Wydziału Zagranicznego Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego, posługując się pseudonimem „Cyganka”. Wykonywała zadania na rzecz nielegalnych rezydentur sowieckiego wywiadu w Pradze, Paryżu, Nowym Jorku i Los Angeles. Była też łączniczką tzw. Piątki z Cambridge. W 1937 r. otrzymała obywatelstwo sowieckie. W latach 1942–1946 pracowała w rezydenturze I Zarządu NKWD-NKGB w Meksyku. W latach 1952–1954 leczyła się w Więziennej Klinice Psychiatrycznej MSW ZSRS. Zmarła w m. Gorki jako emerytka[5].

Jak już powiedziano, celem Sowietów było przekształcenie Kongresu Pracy Amerykańskich Murzynów w organizację masową, która umożliwiałaby zjednoczenie czarnoskórej ludności pod przywództwem politycznym amerykańskiej partii komunistycznej. Miało się to odbywać pod pretekstem wszelkiej aktywności, działalności agitacyjnej oraz energicznych kampanii propagandowych przeciwko prawnej dyskryminacji Afroamerykanów i stosowanym wobec nich samosądom. W 1930 r. część aktywistów z Kongresu Pracy Amerykańskich Murzynów utworzyła kolejną „organizację pomocniczą” o nazwie Liga Walki o Prawa Murzynów. Funkcję prezesa tej organizacji pełnił James Mercer Langston Hughes (1901–1967), poeta i działacz społeczny publikujący na łamach czasopism związanych z amerykańską partią komunistyczną[6]. Stanowisko sekretarza i realnego przywódcy organizacji zajmował natomiast Haywood Hall (1898–1985), znany jako Harry Haywood, określający się mianem „czarnego bolszewika”, absolwent MSL i Komunistycznego Uniwersytetu Pracujących Wschodu w Moskwie, następnie uczestnik walk w wojnie domowej w Hiszpanii w szeregach XV Brygady Międzynarodowej im. Abrahama Lincolna, po stronie wspieranych przez ZSRS hiszpańskich komunistów[7]. Jako zwolennik stalinowskiej koncepcji prawa do samostanowienia narodów w 1948 r. Haywood, związany też z Narodowym Kongresem Murzynów, opublikował rozprawę pt. Wyzwolenie Murzynów[8]. Według niego publikacja stanowiła potwierdzenie rewolucyjnego stanowiska wypracowanego na VI Kongresie Kominternu w 1928 r. Zdaniem Haywooda problem wyzwolenia Afroamerykanów jest problemem uciskanego narodu posiadającego pełne prawo do samostanowienia. Haywood podkreślał „rewolucyjną istotę” walki o równość Afroamerykanów, wynikającą z faktu, że ich ucisk to główna podpora systemu „imperialistycznej dominacji” nad całą klasą robotniczą i masami wyzyskiwanego narodu amerykańskiego. Dlatego walka o wyzwolenie Afroamerykanów jest, według niego, częścią składową walki o cele rewolucji komunistycznej, natomiast historycznym zadaniem ruchu robotniczego, który „posuwa się naprzód na drodze do socjalizmu”, jest rozwiązanie problemu ziemi i wolności murzyńskich mas[9]. Program polityczny ligi całkowicie pokrywał się z wytycznymi rezolucji Kominternu. Żądano całkowitej równości Afroamerykanów pod względem ekonomicznym, społecznym i politycznym, realizacji prawa do samostanowienia w obrębie „czarnego pasa”, konfiskaty ziemi należącej do „białych kapitalistów” i jej podziału pomiędzy rolników i dzierżawców[10]. Liga prowadziła intensywne kampanie propagandowe, wykorzystując kryzys gospodarczy lat 30. XX w. Bazowano przede wszystkim na gniewie i frustracji Afroamerykanów z powodu nierówności społecznych i ubóstwa. Akcent położono głównie na problemie przemocy ze strony policji, bezrobociu i braku dostępu do edukacji. Znakomitą okazją do radykalizowania nastrojów społecznych były masowe pogrzeby osób, które zginęły podczas zamieszek i strajków robotniczych. Przykładowo w dniu 3 sierpnia 1931 r., podczas pogrzebu robotników w Chicago, działacze ligi rozkolportowali 20 tys. ulotek o treści komunistycznej i antypaństwowej. Do celów propagandowych wykorzystywano także petycje i rezolucje. Na przykład w dniu 20 stycznia 1933 r. na ręce komisarza Policji w Chicago złożono petycję zawierającą groźby i oskarżenia o „terroryzm” wobec Afroamerykanów i białych robotników[11]. Oprócz propagandy i agitacji stosowano także prowokacje i przemoc. Kulisy tego rodzaju działań przedstawił Joseph Zack Kornfeder (1898–1963), założyciel KP USA i emisariusz Kominternu w Ameryce Południowej. W Nowym Jorku, Chicago i innych miastach amerykańska partia komunistyczna zorganizowała skoordynowaną akcję napaści na prywatne restauracje i bary, których właściciele nie wyrazili zgody na obsługiwanie Afroamerykanów. Polegało to na tym, że niewielka grupa białych i czarnoskórych działaczy partii komunistycznej lub związanej z nią organizacji prowokowała bójkę w lokalu wybranym jako cel ataku. Następnie, w zależności od rozwoju sytuacji, do działań włączały się komunistyczne bojówki oczekujące na zewnątrz budynku. Celem tych działań było przede wszystkim pogłębienie sprzeczności pomiędzy Afroamerykanami a białymi oraz sprowokowanie ewentualnych akcji odwetowych, które mogłyby doprowadzić do eskalacji konfliktu[12].

Wykorzystanie zjawiska rasizmu i dyskryminacji rasowej oraz prowokowanych na tym tle konfliktów do podważenia międzynarodowej pozycji i wizerunku Stanów Zjednoczonych

Sowieckie aktywa operacyjne, poza przedsięwzięciami zmierzającymi do zdestabilizowania sytuacji wewnętrznej, wykorzystywano także do prowadzenia skoordynowanych akcji propagandowych i dezinformacyjnych, których celem było podważenie wizerunku Stanów Zjednoczonych w oczach światowej opinii publicznej oraz odciągnięcie uwagi władz USA od ważnych spraw międzynarodowych. Znakomitym przykładem tego rodzaju działań jest tzw. sprawa chłopców ze Scottsboro. 25 marca 1931 r., a więc na początku Wielkiego Kryzysu, grupa dziewięciu czarnoskórych nastolatków w wieku od 13 do 20 lat podróżowała bez biletów pociągiem towarowym w poszukiwaniu zatrudnienia. Na trasie z Chattanooga do Memphis doszło do bójki z białymi, którzy po opuszczeniu pociągu wezwali pomoc. Pociąg został zatrzymany w odległości 22 mil od miasteczka Scottsboro w miejscowości Paint Rock, gdzie ujęto nastolatków, którzy zostali oskarżeni o pobicie i dokonanie gwałtu na dwóch białych kobietach. Skazano ich na karę śmierci, zamienioną następnie na długoletnie więzienie. Sprawa wywołała ogromne zainteresowanie amerykańskich mediów, urastając do rangi symbolu rasowej dyskryminacji Afroamerykanów na Południu USA[13].

Wydarzenia ze Scottsboro zwróciły uwagę Sowietów, którzy postanowili je wykorzystać do własnych celów politycznych. Na posiedzeniu Biura Politycznego RKP(b) w dniu 1 kwietnia 1932 r. Józef Stalin polecił zorganizować kampanię protestu przeciwko wykonaniu kary śmierci na nastolatkach[14]. Jej przygotowanie i przeprowadzenie zlecono Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom zwanej też Czerwoną Pomocą, która została utworzona podczas IV Zjazdu Kominternu w 1922 r. Oficjalnym zadaniem tej organizacji było udzielanie prawnej, moralnej i materialnej pomocy działaczom ruchu komunistycznego represjonowanym za rewolucyjną działalność. Faktycznie organizacja stanowiła narzędzie komunistycznej agitacji i propagandy, a pod pozorem wspierania represjonowanych aktywistów i ich rodzin za jej pośrednictwem przekazywano środki pieniężne na finansowanie działalności partii komunistycznych poza granicami ZSRS[15]. Czerwona Pomoc posiadała swoje oddziały w wielu krajach, współpracowała z sowieckimi organami wywiadowczymi i była przez nie finansowana, co potwierdza relacja Włodzimierza Piatnickiego, syna Josifa Piatnickiego (1882–1938), kierownika Oddziału Łączności Międzynarodowej Kominternu: W ostatnich latach Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny przejmował niektóre funkcje Oddziału Łączności Międzynarodowej, zwłaszcza śledzenie i donoszenie na tych, którzy nie zgadzają się ze Stalinem. Najbardziej newralgiczną formą działalności prowadzonej przez agentów Oddziału Łączności Międzynarodowej jest obowiązek rozdzielania pieniędzy przeznaczonych na finansowanie partii komunistycznych, opłacanie ich kosztownej propagandy i fałszywych frontów, takich jak np. Liga na Rzecz Obrony Demokracji, Przyjaciele Związku Sowieckiego, Międzynarodowa Organizacja Pomocy Rewolucjonistom i wielu innych, rzekomo niezależnych organizacji, które stały się szczególnie potrzebne, kiedy Moskwa zaczęła tworzyć Front Ludowy. Żadna partia komunistyczna na świecie nie była zdolna pokryć nawet części tych wydatków. Moskwa uznawała za swój obowiązek ponieść koszty 90–95 proc. wydatków partii komunistycznych. Płatności, których wysokość została określona przez stalinowskie Biuro Polityczne, dokonywano z sowieckiego budżetu poprzez Oddział Łączności Międzynarodowej” (tłum. aut)[16].

Celem kampanii propagandowej prowadzonej przez sowiecką prasę i liczne organizacje społeczne, polityczne i kulturalne było utrwalenie w świadomości światowej opinii publicznej wizerunku USA jako kraju „rasistowskiego” i „reakcyjnego”. Natomiast Związek Sowiecki przedstawiano jako państwo „postępowe” i „nowoczesne”, obrońcę pokoju i prześladowanych klas społecznych. Sowiecka propaganda kreowała wizerunek chłopców ze Scottsboro jako rewolucjonistów i sojuszników pierwszego państwa, w którym „budowano socjalistyczne społeczeństwo”. Chodziło o to, aby każde aktywne wyrażenie solidarności z zatrzymanymi stało się alternatywnym sposobem okazywania poparcia dla bolszewizmu i projektu budowy socjalizmu pod kierownictwem Związku Sowieckiego. Co więcej, wyrok śmierci na chłopcach ze Scottsboro przedstawiano jako zapowiedź eskalacji przemocy wobec wszystkich czarnoskórych robotników, co miało rzekomo dowodzić istnienia spisku kapitalistów, którzy zamierzali doprowadzić do wybuchu „imperialistycznej wojny” przeciwko stojącemu na straży pokoju Związkowi Sowieckiemu. Kampania objęła swym zasięgiem Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię i Niemcy. W tych krajach wykorzystano struktury Kominternu i partii komunistycznych wraz z siecią organizacji, redakcji i stowarzyszeń[17]. Przykładowo w Stanach Zjednoczonych ciężar prowadzenia kampanii spoczął na istniejącej od 1925 r. filii Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom funkcjonującej pod nazwą Obrona Pracy Międzynarodowej (International Labor Defence), organizującej demonstracje, marsze, konferencje prasowe, zbiórki podpisów pod petycjami o uwolnienie więźniów oraz przedsięwzięcia „demaskujące cały system terroru”, który w opinii aktywistów stanowiły instytucje państwowe. Solidarność z więzionymi chłopcami deklarowali inspirowani przez bolszewików wybitni przedstawiciele świata kultury, nauki i sztuki, jak np. rosyjski pisarz i publicysta Maksym Gorki, Jelena Stasowa – członkini Światowego Komitetu Antywojennego i Antyfaszystowskiego, działacze związkowi Lovett Fort-Whiteman i George Padmore oraz poeta James Mercer Langston Hughes[18]. Oprócz działań propagandowych uciekano się także do przemocy. Dla przykładu, w związku z wyznaczeniem daty egzekucji chłopców ze Scottsboro na 10 lipca 1931 r., Komitet Wykonawczy Czerwonej Pomocy w Moskwie wystosował apel wzywający do okazania wsparcia skazanym. W lecie, gdy do władz Alabamy i Białego Domu zaczęły spływać listy i petycje pisane w obronie chłopców, demonstranci wybili okna w placówkach dyplomatycznych i misjach handlowych USA w Berlinie, Bremie, Dreźnie, Lipsku i Kolonii. Nastąpiła globalna fala protestów, sięgająca od Kalifornii do Sydney, od Montrealu do Przylądka Horn i od Szanghaju do Buenos Aires. W rezultacie Sąd Najwyższy Alabamy odstąpił od wymierzenia kary śmierci, zamieniając ją na długoletnie więzienie[19]. Należy podkreślić, że wykorzystanie sprawy chłopców ze Scottsboro przysporzyło Związkowi Sowieckiemu ogromnej popularności. Dzięki organizacjom frontowym, wykorzystywanym m.in. w obronie oskarżonych, przynależność do partii komunistycznych stała się bardziej akceptowalna wśród zachodnich społeczeństw, a szczególnie wśród narodów Trzeciego Świata, gdzie wzmogły się nastroje antyamerykańskie. Co więcej, dzięki wykorzystaniu jednolitego frontu różnych organizacji jako środka sprzeciwu wobec rasizmu, rodzącego się faszyzmu i narodowego socjalizmu, stworzono sprzyjające warunki umożliwiające werbowanie agentury przez sowiecki wywiad[20].

 


Zdj: Chłopcy ze Scottsboro i Juanita Jackson Mitchell, National Portrait Gallery, Instytut Smithsonian

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Smithsonian_-_NPG_-_Scottsboro_Boys_-_NPG_2011_25.jpg

W kampaniach dezinformacyjnych i propagandowych mających na celu kreowanie negatywnego wizerunku Stanów Zjednoczonych wykorzystywano również przemysł filmowy, który był w całości kontrolowany przez sowieckie organy bezpieczeństwa[21]. W 1931 r. sowiecko-niemieckie studio filmowe Kinematograficzna Spółka Akcyjna „Mezhrabpomfilm” (Кинематографическое акционерное общество «Межрабпомфильм»), finansowane przez Komintern, zamierzało wyprodukować propagandowy film dokumentalny pt. Black and White, bazujący na wierszu Władimira Majakowskiego o tym samym tytule. Produkcja miała dotyczyć zjawiska rasizmu i dyskryminacji Afroamerykanów przez amerykańskich „kapitalistów”[22]. Jak wynika z niedawno opublikowanych sowieckich dokumentów, spółka „Mezhrabpomfilm”, mimo że formalnie posiadała niezależny charakter, w praktyce była kontrolowana przez Komintern i partię komunistyczną. Wszystkie tematy i scenariusze filmów i innych produkcji musiały zostać zatwierdzone przez Wydział Agitacyjno–Propagandowy WKP(b) i Komitet Wykonawczy Międzynarodówki Komunistycznej, co utrzymywano w ścisłej tajemnicy[23]. Spółka posiadała swoje przedstawicielstwa w Leningradzie, Moskwie, Tyflisie, Baku i Berlinie, a 70 proc. jej produkcji filmowych i teatralnych przeznaczano na użytek propagandy prowadzonej poza granicami Związku Sowieckiego[24].

Do wzięcia udziału w produkcji filmu Black and White zaproszono grupę Afroamerykanów na czele z Louise Thompson Patterson (1901–1999), która na prośbę komunisty Afroamerykanina – Jamesa Forda (1893–1957), reprezentującego KP USA na VI Zjeździe Kominternu w Moskwie w dniach 17 lipca – 1 września 1928 r., dokonała wyboru odpowiednich kandydatów. Pojawienie się w Związku Sowieckim grupy filmowej, w skład której wchodził m.in. Langston Hughes i inni komunistyczni intelektualiści, szeroko komentowano w lewicowej prasie amerykańskiej i wykorzystywano przez sowiecki aparat propagandowy do promowania wizerunku Związku Sowieckiego jako obrońcy uciskanych mniejszości. Prace nad filmem zostały jednak nagle przerwane na polecenie Biura Politycznego WKP(b), ponieważ projekt uznano za obraźliwy i zagrażający wewnętrznej stabilności Stanów Zjednoczonych przez wpływowych amerykańskich specjalistów i biznesmenów, którzy uczestniczyli w industrializacji Związku Sowieckiego[25].

W tej sprawie interweniował na Kremlu pułkownik Hugh Lincoln Cooper (1865–1937) – wojskowy inżynier budownictwa, nadzorca budowy wielu elektrowni wodnych w USA, Kanadzie, Brazylii i Egipcie. W latach 1927–1932 pracował jako nadzorca budowy Dnieprzańskiej Elektrowni Wodnej. W lipcu 1932 r. spotkał się z przewodniczącym Rady Komisarzy Ludowych Wiaczesławem Mołotowem. Przebieg tego spotkania znamy dzięki tajnej notatce przekazanej przez Mołotowa Józefowi Stalinowi w dniu 31 lipca 1932 r. Według treści tego dokumentu centralnym punktem rozmowy była kwestia trzydziestu Afroamerykanów, którzy przybyli do ZSRR, aby wziąć udział w kręceniu filmu Black and White. Przez godzinę Cooper przekonywał Mołotowa, że przyjazd Afroamerykanów do Związku Sowieckiego i nakręcenie filmu jako nośnika antyamerykańskiej propagandy byłoby przeszkodą nie do pokonania w relacjach amerykańsko-sowieckich. Ponadto Cooper wskazał, że w przypadku kontynuacji prac nad filmem zrezygnuje ze swojej pracy w Związku Sowieckim[26]. Przywództwo na Kremlu było zainteresowane utrzymaniem stosunków dyplomatycznych pomiędzy obydwoma państwami ze względu na możliwość dostępu do amerykańskich technologii i wiedzy ekspertów. Dlatego też odstąpiło od prac nad filmem, co w Departamencie Stanu USA uznano za sukces[27]. Chociaż władze sowieckie próbowały ukryć przed komunistami i Afroamerykanami prawdę o nagłym zaniechaniu projektu, kilku członków ekipy filmowej nie uwierzyło w oficjalne wyjaśnienia i głośno protestowało przeciwko tej decyzji, oskarżając kierownictwo partii o kompromisy z „amerykańskim imperializmem i zdradę postępowej ideologii”[28].

To wydarzenie dowodzi, że polityka zagraniczna Kremla wobec Afroamerykanów i innych mniejszości miała czysto instrumentalny i pragmatyczny charakter. Nie miała na celu ich wyzwolenia i obrony przed wyzyskiem, lecz realizację własnych, partykularnych interesów geopolitycznych. W przypadku kiedy współpraca ze Stanami Zjednoczonymi opłacała się Związkowi Sowieckiemu, jego przywództwo było gotowe poświęcić sprawę mniejszości afroamerykańskiej na rzecz własnych celów i korzyści.

 

Podsumowanie

Reasumując, należy podkreślić, że w latach 20. i 30. sowieckie organy bezpieczeństwa wypracowały modus operandi wykorzystywania mniejszości narodowych i etnicznych do destabilizacji państw, który stosowano w kolejnych latach. Ta problematyka zostanie omówiona w kolejnych częściach raportu. Sposób działania opierał się na następujących założeniach:

  • bazowanie na charakterystycznych dla danego kraju i epoki historycznej warunkach, sprzecznościach i istniejących konfliktach lub generowanie nowych (rasizm i segregacja rasowa obecne w społeczeństwie amerykańskim),
  • kreowanie potencjału protestu poprzez radykalizowanie całego spektrum organizacji i podmiotów niezależnie od ich orientacji politycznej (wykorzystywanie partii, stowarzyszeń i organizacji społecznych skupiających zarówno Afroamerykanów, jak i białych, np. Ku-Klux-Klan),
  • tworzenie pozornie niezależnych sieci podmiotów i organizacji, dysponujących dużymi zdolnościami opiniotwórczymi, np. Obrona Pracy Międzynarodowej,
  • staranne przygotowywanie i selekcjonowanie ich personelu kierowniczego, szczególnie w zakresie agitacji, propagandy i walki zbrojnej,
  • ograniczanie do minimum jego powiązań ze służbami specjalnymi, bazowanie na obliczu ideowym poszczególnych osób (wykorzystywanie komunistów i zwolenników abolicjonizmu, pacyfizmu itd.),
  • umiejętne wykorzystywanie doniosłych zdarzeń i okoliczności, mających ważne znaczenie dla życia społecznego i politycznego (np. strajki robotnicze, pogrzeby), odwoływanie się do uniwersalnych wartości, takich jak równość, wolność, demokracja i wyzwolenie – pojęć, które można wypełnić dowolną treścią,
  • równolegle z próbami destabilizacji wewnętrznej prowadzono działania mające na celu zdyskredytowanie i podważenie wizerunku i pozycji międzynarodowej Stanów Zjednoczonych oraz odwrócenie ich uwagi od ważnych spraw w polityce zagranicznej, czego przykład stanowi m.in. kampania w obronie chłopców ze Scottsboro i próba indoktrynacji światowej opinii publicznej poprzez produkcję filmów wyolbrzymiających zjawisko rasizmu i dyskryminacji rasowej w Stanach Zjednoczonych.

Mimo olbrzymich trudności w walce z wywrotową działalnością prowadzoną wśród Afroamerykanów przez sowieckie służby specjalne i związane z nimi podmioty rząd Stanów Zjednoczonych był w stanie skutecznie zneutralizować pewne przedsięwzięcia. Skutecznym narzędziem okazała się stanowcza postawa i możliwość wykorzystania wszelkich sankcji i nacisków o charakterze gospodarczym w dziedzinach szczególnie istotnych z punktu widzenia interesów Kremla.

 

BIO AUTORA:

dr Michał Wojnowski – ekspert niezależny. Autor kilkunastu specjalistycznych opracowań opublikowanych na łamach „Przeglądu Bezpieczeństwa Wewnętrznego” przedrukowanych w periodykach służb specjalnych w Rumunii (SRI) i na Ukrainie (SBU), twórca szeregu ekspertyz dla takich organów jak Sejm RP, Minister Koordynator Służb Specjalnych, Biuro Marszałka Sejmu RP, Biuro Analiz Sejmowych i Biuro Bezpieczeństwa Narodowego, specjalista w obszarze działań hybrydowych, sabotażowych i propagandowych sowieckich i rosyjskich organów bezpieczeństwa państwa.

 

 

[1] Szerzej na ten temat: C. McClellan, Africans and Black Americans in the Comintern Schools, 1925–1934, „The International Journal of African Historical Studies” 1993, nr 26, z. 2, s. 371–390.

[2] Cyt. za: M. Szumiło, Wspomnienia Romana Zambrowskiego…, s. 194.

[3]United States. Congress. House. Committee on Un-American Activities. The Shameful Years. Thirty Years of Soviet Espionage in the United States, Washington 1951, s. 5–7, A.C. Sutton, Western Technology and Soviet Economic Development 1917 to 1930, Stanford 1968, s. 246, 261, 269, 287, Ф.Д. Бобков, КГБ и власть, Москва 1995, s. 107–124, Д. Даллин, Советский шпионаж в Европе, s. 288–292.

[4] B. Абрамов, Евреи в КГБ, Москва 2006, s. 320, 339–340.

[5] B. Абрамов, Евреи в КГБ, s. 320–321. Szerzej na temat działalności wywiadowczej K. Harris zob. И.А. Дамаскин, Семнадцать имен Китти Харрис, Москва 1999.

[6]United States. Congress. House. Special Committee on Un-American Activities. Investigation of Un-American Propaganda Activities in the United States. Appendix Part IX (Communist Front Organizations)…, s. 1282–1284.

[7] H. Haywood, Black Bolshevik. Autobiography of an Afro-American Communist, Chicago 1978, s. 148–176, 198–218, 467–490.

[8] H. Haywood, Negro Liberation, New York 1948.

[9] H. Haywood, Black Bolshevik…, s. 565–566.

[10] United States. Congress. House. Special Committee on Un-American Activities. Investigation of Un-American Propaganda Activities in the United States. Appendix Part IX (Communist Front Organizations)…, s. 1283–1284, J.W. Ford, The Negro and the Democratic Front, New York 1938, s. 81–83.

[11] H.D. Lasswell, D. Blumenstock, World Revolutionary Propaganda. A Chicago Study, New York–London 1939, s. 52, 78, 201–203.

[12]Testimony of Joseph Zack Kornfeder, w: Subversion in Racial Unrest. An Outline of a Strategic Weapon to Destroy the Governments of Louisiana and the United States. Public Hearings of the State of Louisiana Joint Legislative Committee, Batton Rouge, Louisiana, March 6-9, 1957, Part 1, Batton Rouge 1957, s. 75.

[13] L. Sorensen, The Scottsboro Boys Trial: A Primary Source Account, New York 2004, s. 7–26, J.R. Acker, Scottsboro and Its Legacy: The Cases That Challenged American Legal and Social Justice, Westport–London 2008, s. 1–17.

[14]Из протокола нр 94 заседания Политбюро ЦК ВКП(б). Об Информационном бюро. Предложение МОПР о кампании протеста против смертного приговора рабочимнеграмиз Скотсборо. 1 апреля 1932 г., w: Политбюро ЦК РКЩб)-ВКП(б) и Коминтерн: 1919–1943 гг. Документы, (red.) Г.М. Адибеков, Москва 2004, s. 654.

[15] В.И. Соколова, В.И. Каллин, О.Н. Галошева, Роль Секретариата ЦК ВКП (б) в активизации движения МОПР напримере деятельности Интердомаимени Е.Д. Стасовой в 1930-х годах, „Вестник Чувашского университета” 2019, nr 2, s. 175, А.И. Аврус, Пролетарский интернационализм в действии (Изистории Международной организации помощи борцам революции), Москва 1971, s. 43–53, 74–81.

[16] В.И. Пятницкий, Осип Пятницкий и Коминтернна весах истории, Минск 2004, s. 188.

[17]M.L. Roman, Opposing Jim Crow: African American sand the Soviet Indictment of U.S. Racism, 1928–1937, Lincoln–London 2012, s. 92, 95.

[18] Federal Bureau of Investigation. United States Department of Justice, The Communist Party and the Negro…, s. 58–62, H.T. Murray, Changing America and the Changing Image of Scottsboro, „The Phylon Quarterly” 1977, nr 38, z. 1, s. 82–92.

[19] J.A. Miller, S.D. Pennybacker, E. Rosenhaft, Mother Ada Wright and the International Campaign to Free the Scottsboro Boys, 1931-1934, „The American Historical Review” 2001, nr 106, z. 2, s. 401.

[20]J. Atkinson, The Politics of Struggle. The Communist Front and Political Warfare, Chicago 1966, s. 35.

[21] К.М. Андерсон, Л.В. Максименков, Л.П. Кошелева, Л.А. Роговая, Г.Л. Бондарев, Кремлевский кинотеатр. 1928–1953: Документы, Москва 2005, s. 25–30.

[22] Г.В. Лапина, «Черные и белые»: история неудавшегося кинопроекта, „Антропологический Форум” 2016, nr 30, s. 83–84.

[23]Из протокола № 198 заседания Оргбюро ЦК ВКП(б) 16 мая 1930 г., w: Кино: организация управления и власть. 1917–1938 гг.: Документы, (red.) А.Л. Евстигнеева, Москва 2016, s. 402–403.

[24]Справка, выданная редактору «Киносправочника» Г. М. Болтянскому в связи с утверждением изменений в уставе Кинематографического акционерного общества «Межрабпом-Русь» и переименованием его в «Межрабпомфильм», w: Кино: организация управления и власть. 19171938 гг.: Документы, (red.) А.Л. Евстигнеева, Москва 2016, s. 363–364.

[25] Г.В. Лапина, «Черные и белые»: история неудавшегося кинопроекта, s. 83–84, 102–105.

[26]Сталин и Каганович. Переписка 1931–1936 гг., (red.) О.В. Хлевнюк, Р.У. Дэвис, Л.П. Кошелева, Э.А. Рис, Л.А. Роговая, Москва 2001, s. 252.

[27] F. Berry, Langston Hughes Before and Beyond Harlem, Westport 1983, s. 168–169.

[28] Г.В. Лапина, «Черные и белые»: история неудавшегося кинопроекта…, s. 83.

Wesprzyj nas

Jeżeli przygotowane przez zespół Warsaw Institute treści są dla Państwa przydatne, prosimy o wsparcie naszej działalności. Darowizny od osób prywatnych są niezbędne dla kontynuacji naszej misji.

Wspieram

Wszystkie teksty (bez zdjęć) publikowane przez Fundacje Warsaw Institute mogą być rozpowszechniane pod warunkiem podania ich źródła.

TAGS:

Powiązane wpisy
Top