RAPORTY SPECJALNE

Data: 12 września 2019 Author: Jakub Lachert

Bilans 10 lat Partnerstwa Wschodniego

W maju 2019 roku minęło 10 lat od zainicjowania Partnerstwa Wschodniego. Inicjatywy, mającej zintensyfikować dialog Unii Europejskiej z państwami wschodniego sąsiedztwa i przedstawienie kompleksowych działań wspólnoty wobec tych państw. Partnerami tej inicjatywy są Armenia, Azerbejdżan, Białoruś, Gruzja, Mołdawia i Ukraina. Unia Europejska w swojej polityce wobec Partnerstwa Wschodniego dotychczas ukierunkowana była na reformy polityczne i wzmacnianie procesów demokratycznych w państwach partnerskich oraz podjęcie odpowiednich działań mających na celu ułatwienia wizowe, pomoc gospodarczą oraz wsparcie w postaci podnoszenia kompetencji administracji i organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Niniejszy raport ma na celu podsumowanie realizacji głównych celów tego formatu politycznego.

Źródło: EU/EEAS

Inicjatywa ta została zaproponowana w 2008 roku przez Polskę i poparta przez Szwecję. Niecały rok później, w maju 2009 roku, na szczycie szefów państw i rządów UE oraz państw objętych programem, oficjalnie zainicjowano Partnerstwo Wschodnie. Celem tego projektu politycznego było wsparcie dla państw Europy Wschodniej oraz Kaukazu Południowego we współpracy z Unią Europejską, która poszerzyła się o państwa Europy Środkowej. Partnerstwo Wschodnie zaistniało również w kontekście powstawania inicjatywy francuskiej Unii dla regionu Morza Śródziemnego w ramach europejskiej polityki sąsiedztwa w wymiarze południowym. Partnerstwo Wschodnie miało być odpowiedzią na ten projekt, skierowaną dla państw Europy Wschodniej. Chociaż inicjatywa została zaproponowana przez Polskę i Szwecję, w wymiarze politycznym spotkała się ona również z poparciem Niemiec, bowiem Berlin obawiał się, że forsowane inicjatywy dla południowego sąsiedztwa będą stanowiły dominację Paryża w polityce zagranicznej UE. Kolejną przesłanką za stworzeniem Partnerstwa Wschodniego, była wojna w Gruzji w 2008 roku. Konflikt rosyjsko – gruziński miał miejsce podczas prezydencji francuskiej w Radzie Unii Europejskiej, stąd inicjatywa, która zwiększała obecność UE w tym regionie znalazła wsparcie Francji. W grupie państw objętych Partnerstwem Wschodnim znalazły się zarówno państwa dążące do pogłębienia swoich związków z Unią Europejską (a w konsekwencji do pełnego członkostwa) jak Gruzja, Mołdawia czy Ukraina, jak również państwa sceptyczne wobec integracji europejskiej jak Azerbejdżan czy Białoruś oraz Armenia, która na przestrzeni 10 lat zmieniała swój stosunek do idei integracji europejskiej, od prób stowarzyszenia z UE, aż po rezygnację i wybór struktur Eurazjatyckich. Do inicjatywy Partnerstwa Wschodniego nie przystąpiła natomiast Rosja. Moskwa uważała, że nie jest to właściwy format do budowy relacji z UE, z którą  prowadzi bezpośrednie relacje bez pośrednictwa państw regionu.

Euro Majdan w Kijowie. Źródło: Wikimedia Commons

Dekada wyzwań dla Partnerstwa Wschodniego

Państwa wchodzące w skład Partnerstwa Wschodniego są zróżnicowane pod względem swoich oczekiwań wobec tej inicjatywy oraz tempa integracji europejskiej. Państwa takie jak Gruzja, Mołdawia i Ukraina dążą do wypracowania silnych ram współpracy z Unią Europejską oraz deklarują chęć przystąpienia do wspólnoty. Podstawowym ograniczeniem Podstawowym ograniczeniem Partnerstwa Wschodniego był brak deklaracji Unii Europejskiej o możliwości włączenia państw regionu do jej struktur. Nowe umowy stowarzyszeniowe prezentowały bardzo ambitny plan reform dla tych państw, włączając w to przyjęcie dorobku prawnego wspólnoty, jednak nie istniały żadne zapisy o możliwości przystąpienia tych krajów do UE. Taka postawa ze strony UE spotykała się ze sprzeciwem państw, które aspirowały do integracji europejskiej. Proeuropejskie elity w Kijowie, Kiszyniowie czy Tbilisi prowadziły politykę nastawioną na integrację europejską, ich kampanie wyborcze prowadzone były w celu wytłumaczenia społeczeństwu potrzeby reform i dostosowywania się do norm UE jako drodze do przyszłych akcesji.

Azerbejdżan oraz Białoruś deklarują chęć jedynie okrojonej współpracy gospodarczej i nie wyrażają chęci przystąpienia do dialogu politycznego z Unią Europejską w kwestii praw człowieka czy norm państwa prawa. Państwem, które zmieniało swoją pozycję względem Unii Europejskiej była Armenia. Erewań początkowo deklarował chęć podpisania Umowy Stowarzyszeniowej z UE, jednak na skutek presji Moskwy, zdecydował się na porzucenie tego projektu i na wejście do struktur Eurazjatyckich.

Ze strony UE nastawienie do integracji regionu Partnerstwa Wschodniego było zróżnicowane. W państwach Europy Zachodniej dochodziły do głosu sceptyczne postawy wynikające przede wszystkim z obawy o relacje z Federacją Rosyjską, która jest głównym partnerem handlowym wśród państw regionu. Największy entuzjazm dla inicjatywy Partnerstwa Wschodniego dał się odnotować wśród państw Europy Środkowej, które bezpośrednio graniczą z Białorusią, Ukrainą i Mołdawią. Stabilizacja polityczna i ekonomiczna państw regionu Partnerstwa Wschodniego jest dla nich gwarancją bezpiecznego sąsiedztwa, które stanowi bufor geopolityczny pomiędzy nimi a Rosją.

Unia Europejska podczas ostatniej dekady kładła nacisk na zbudowanie ram współpracy regionalnej, która mogłaby być satysfakcjonująca dla wszystkich stron. Chociaż decyzje w sprawach zniesienia reżimu wizowego, czy podpisania Umowy Stowarzyszeniowej z UE były rozpatrywane indywidualnie, to Szczyty Partnerstwa Wschodniego, czy liczne konferencje z udziałem społeczeństwa obywatelskiego miały charakter regionalny i były okazją do rozmów przywódców państw, którzy w innych formatach politycznych nie mają możliwości się spotkać. Najlepszym tego przykładem jest Armenia z Azerbejdżanem, które na skutek konfliktu o Górski Karabach nie utrzymują relacji dyplomatycznych.

Wesprzyj nas

Jeżeli przygotowane przez zespół Warsaw Institute treści są dla Państwa przydatne, prosimy o wsparcie naszej działalności. Darowizny od osób prywatnych są niezbędne dla kontynuacji naszej misji.

Wspieram

Kluczowym wydarzeniem dla trwałości Partnerstwa Wschodniego były wydarzenia na Ukrainie zapoczątkowane w momencie odrzucenia przez Prezydenta Janukowycza Umowy Stowarzyszeniowej z Unią Europejską. Reakcja społeczna związana działaniami tak zwanego Euro Majdanu stanowiła jasną odpowiedź dla władz w Kijowie, że społeczeństwo domaga się sojuszu z Unią Europejską. Utrata, dla Partnerstwa Wschodniego, Ukrainy jako największego państwa regionu o znacznym potencjale ekonomicznym, stanowiłaby de facto polityczną klęskę dla projektu europejskiego tych państw. Zwycięstwo Euro Majdanu, okupione utratą Krymu i wojną w Donbasie, stanowiło  jednak sukces Unii Europejskiej, ponieważ Kijów opuszcza rosyjską orbitę wpływów.

5. Szczyt Partnerstwa Wschodniego, Bruksela 2017. Źródło: Council of the European Union

Dylematy Partnerstwa Wschodniego

Państwa Partnerstwa Wschodniego, które wiązały swoją przyszłość z Unią Europejską od początku istnienia tego formatu politycznego były sceptyczne wobec jego działań. Przede wszystkim obecność w tym formacie państw, które mają kłopoty z przyjęciem podstawowych reguł demokratycznych jak Azerbejdżan czy Białoruś, budzi kontrowersje w krajach posiadających aspiracje do członkostwa w Unii Europejskiej oraz adaptujących swoje prawodawstwo do reguł wspólnoty, takich jak Gruzja, Mołdawia i Ukraina.

Z kolei państwa najmniej zaawansowane w projekt europejski obawiają się, że działania Unii Europejskiej doprowadzą do wybuchu kolorowych rewolucji w Mińsku czy Baku, tym samym obalając reżimy Łukaszenki i Alijewa. Zarówno Białoruś jak i Azerbejdżan traktują współpracę z Unią Europejską jako pewnego rodzaju dywersyfikację w polityce międzynarodowej. Zbytnie uzależnienie od Rosji, próbują zrównoważyć możliwością nawiązania bliższych relacji z UE. Te działania mają jednakże wymiar taktyczny. Białoruś jest częścią geopolitycznej przestrzeni politycznej Rosji, natomiast reżim w Azerbejdżanie, ze względu na bogactwa naturalne w postaci ropy naftowej, nie potrzebuje wsparcia finansowego ze strony UE. Dodatkowo polityczna współpraca z Unią Europejską wymagałaby reform demokratycznych w tym państwie, które nie są rozważane przez autorytarny reżim prezydenta Alijewa.

Wśród państw Partnerstwa Wschodniego, które stowarzyszyły się z Unią Europejską istniały różne etapy współpracy. Program Partnerstwa Wschodniego, który miał na celu wzmacnianie demokracji, rządów prawa oraz zapobieżenie konfrontacji z Rosją, nie przyniósł w pełni satysfakcjonujących rezultatów wśród państw wyróżniających się współpracą. Mołdawia – swoisty prymus w procesie zacieśniania więzów z Unią Europejską, czego największym dowodem było zniesienie wiz do strefy Schengen – stała się areną największej afery korupcyjnej, związanej z wypłynięciem z budżetu państwa ok. miliarda dolarów. W ten proceder zaangażowani byli czołowi politycy mołdawscy, włącznie z premierem Filatem, który został skazany na karę więzienia. W przypadku Ukrainy, Partnerstwo Wschodnie nie odegrało żadnego znaczenia w kwestii konfliktu z Rosją o Krym i wojny w Donbasie od 2014 roku. Rozmowy pokojowe odbywały się w tak zwanym formacie normandzkim z udziałem Niemiec i Francji, a nie UE jako całości, czy Partnerstwa Wschodniego jako wyspecjalizowanego forum politycznego w kwestiach polityki wobec Europy Wschodniej. Gruzja, po konflikcie z Rosją w 2008 roku, utraciła kontrolę nie tylko na terytorium separatystycznych quasi-państw Abchazji oraz Osetii Południowej, ale również doświadczyła częściowej okupacji jej terytoriów. Reakcję ze strony UE, w ramach Partnerstwa Wschodniego jako mediatora w kwestii reintegracji terytoriów gruzińskich, ograniczono do wysłania do Gruzji Misji Obserwacyjnej (ang. European Union Monitoring Mission – EUMM in Georgia), która działała jedynie na terytoriach kontrolowanych przez Tbilisi.

Demonstracja w Tibilisi. Źródło: Wikimedia Commons

Partnerstwo Wschodnie jako narzędzie integracji europejskiej

Partnerstwo Wschodnie od początku swojego istnienia nie stanowiło platformy służącej do włączenia państw Europy Wschodniej do Unii Europejskiej. W zapisach ogólnych Partnerstwa Wschodniego, wypowiedziach czołowych urzędników instytucji europejskich oraz Umowach Stowarzyszeniowych nie była podnoszona kwestia członkostwa w żadnej perspektywie. Taka postawa Unii Europejskiej związana była przede wszystkim z obawą o stosunki z Rosją. Moskwa od samego początku istnienia Partnerstwa Wschodniego uważała, że jest to narzędzie służące do włączenia tych państw do Unii Europejskiej. Stąd w przypadku rozmów na linii UE – Gruzja, Mołdawia, Ukraina nie padały żadne obietnice w stosunku do członkostwa tych państw we Wspólnocie. Można więc stwierdzić, że Partnerstwo Wschodnie miało stanowić pewną alternatywę wobec członkostwa, a państwa wchodzące w jego skład miały otrzymać możliwość stowarzyszenia, włączenia do pewnych inicjatyw wspólnotowych, jednakże bez formalnego członkostwa.

Jednak Unia Europejska w ramach Partnerstwa Wschodniego posiada wiele narzędzi do wprowadzenia państw Europy Wschodniej w gospodarczą i polityczną strefę odziaływania Wspólnoty. Umowy Stowarzyszeniowe chociaż nie posiadają zapisów o członkostwie, integrują państwa partnerskie z europejskim rynkiem, w szczególności w wymiarze Umowy o Pogłębionej i Całościowej Strefie Wolnego Handlu (ang. Deep and Comprehensive Free Trade Agreement – DCFTA). Umowy o wolnym handlu, jak dotąd, zostały podpisane przez Gruzję, Mołdawię i Ukrainę. Umowa handlowa pomiędzy UE a państwami stowarzyszonymi, oprócz znoszenia ceł na towary eksportowane do wspólnoty, reguluje również wiele aspektów prawnych współpracy, norm sanitarnych, wymogów technicznych, a sam proces jest finansowany przez UE. Tym samym Unia Europejska wprowadza swoje zasady w obrocie towarami, umożliwiając państwom partnerskim dostęp do potężnego rynku europejskiego. Tym samym Unia Europejska stała się największym partnerem handlowym dla państw stowarzyszonych.

NEWSLETTER

Zapisz się

DCFTA wydaje się kluczowym elementem tworzącym stałe więzi gospodarcze pomiędzy państwami partnerskimi, a UE. Armenia, która nie podpisała Umowy Stowarzyszeniowej z Unią Europejską w 2013 roku, wynegocjowała nową umowę w 2017 podczas szczytu Partnerstwa Wschodniego w Brukseli. Armenia podpisała umowę o partnerstwie (ang. CEPA – Comprehensive and Enhanced Partnership Agreement). CEPA pozbawiona jest zapisów o możliwości budowy strefy wolnego handlu. W ramach tej umowy Unia Europejska przeznacza pomoc dla Armenii w wysokości 160 mln euro do 2020 roku. Armenia próbuje prowadzić politykę wielowektorową, chociaż formalnie jest częścią Eurazjatyckiej Unii Celnej to duża część społeczeństwa tego państwa pragnie kontynuacji dialogu z Unią Europejską. CEPA, nie będąc umową stowarzyszeniową a jedynie umową o partnerstwie, nie posiada bezpośrednich możliwości odziaływania UE na dane państwo w wyborze np. prawa wspólnotowego w kwestiach związanych z relacjami handlowymi. Jednakże podpisanie przez Armenię umowy z Unią Europejską stanowi próbę włączenia się w dialog europejski. Powodzenie w realizacji współpracy Armenii z Unią Europejską w ramach CEPA może stanowić przykład współpracy dla Azerbejdżanu i Białorusi. Obydwa państwa nieposiadające możliwości stowarzyszenia się UE, mogą realizować współpracę z UE w ramach umów o partnerstwie.

Dotychczasowa współpraca UE z Białorusią w ramach Partnerstwa Wschodniego ograniczała się jedynie do Szczytów tej inicjatywy, które niejednokrotnie były bojkotowane przez stronę białoruską. Mińsk był niejednokrotnie krytykowany przez UE za łamanie praw człowieka, w szczególności po aresztowaniach przedstawicieli opozycji po wyborach Prezydenckich w 2010 roku.

Wydaje się, że Partnerstwo Wschodnie pozostanie inicjatywą polityczną, która ma zatrzymać państwa sąsiedzkie na pewnym etapie integracji z Unią Europejską. Dla państw aspirujących do członkostwa w Unii Europejskiej Partnerstwo Wschodnie stanowi pewne ograniczenie, ponieważ działania w tym formacie politycznym sprowadzają się do stowarzyszenia ze Wspólnotą. Jeśli Unia Europejska zdecyduje się na rozpoczęcie negocjacji akcesyjnych z poszczególnymi państwami Partnerstwa Wschodniego to będzie się to odbywać poza strukturami tej platformy politycznej. Partnerstwo Wschodnie może nadal stanowić  szansę dla takich państw jak Białoruś czy Azerbejdżan w utrzymywaniu relacji politycznych z Unią Europejską w wymiarze polityki dobrego sąsiedztwa.

Źródło: EU Neighbours

Możliwe kierunki rozwoju Partnerstwa Wschodniego

Partnerstwo Wschodnie prawdopodobnie nie zmieni swojej formuły i pozostanie alternatywą dla członkostwa. Podczas szczytu Partnerstwa Wschodniego w Brukseli w listopadzie 2017 roku pojawiła się rezolucja dotycząca stworzenia Partnerstwa Wschodniego Plus. Ta inicjatywa miałaby na celu włączenie wyróżniających się państw Partnerstwa Wschodniego do unii celnej, cyfrowej i energetycznej oraz do strefy Schengen, jednocześnie bez przystępowania przez dane państwo do Unii Europejskiej. Takie rozwiązanie może doprowadzić do rozpadu Partnerstwa Wschodniego jako inicjatywy regionalnej. Trzy wyróżniające się państwa: Gruzja, Mołdawia i Ukraina otrzymałyby możliwości poszerzenia ram współpracy z UE, natomiast Partnerstwo Wschodnie w swojej obecnej formie składałoby się z państw, które nie mogą włączyć się w proces zbliżenia z UE.

Oferta Partnerstwa Wschodniego Plus jest inicjatywą alternatywną wobec pełnego członkostwa, która pomimo wielu przywilejów wypycha wybrane państwa na peryferie polityczne Europy. Taka sytuacja jest dla tych państw niekorzystna biorąc pod uwagę ich pozycję wobec Rosji. Pozostając poza Unią Europejską te państwa nie posiadają żadnych elementów politycznych zabezpieczających ich interesy w instytucjach Unii Europejskiej oraz wobec wyzwań zewnętrznych.

W obecnej formie Partnerstwo Wschodnie ma duży potencjał współpracy z państwami, które traktują współpracę w ramach tego forum taktycznie, czyli Azerbejdżan, Białoruś i Armenia. Ta ostatnia próbuje budować relację z UE, przy jednoczesnym utrzymaniu sojuszu z Rosją, która z kolei jest gwarantem bezpieczeństwa dla Erewania przy konflikcie o Górski Karabach.

Przyszłość Partnerstwa Wschodniego będzie zależeć w dużej mierze od stosunku Rosji do tej inicjatywy. Ostrożność polityków europejskich w składaniu obietnic państwom partnerskim jest związana nie tylko z uwarunkowaniami wewnątrz wspólnoty, ale również czynnikiem rosyjskim. Rosja obawia się, że Partnerstwo Wschodnie może doprowadzić do przemian politycznych w Armenii, Białorusi i Azerbejdżanie, które w efekcie doprowadzą do wypadnięcia tych państw z rosyjskiej orbity wpływów. Wydaje się, że Rosja nadal będzie prowadzić obecny kierunek działań, zmierzających do marginalizacji inicjatywy Partnerstwa Wschodniego. Moskwa kontrolując sytuację w konfliktach wewnątrz Armenii (pośrednio), Gruzji, Mołdawii i Ukrainy posiada narzędzia służące oddalaniu perspektywy członkostwa w Unii Europejskiej państw regionu.

Biorąc jednak pod uwagę zmiany jakie zaszły w Gruzji, Mołdawii oraz na Ukrainie związane z przyjęciem Umów Stowarzyszeniowych istnieje nadal szansa na rozwój relacji Unii Europejskiej z tym regionem. Relacji budowanych nie tylko na poziomie rozmów z administracją centralną, ale również na prowadzeniu int dialogu ze społeczeństwem obywatelskim w tych państwach czy administracją lokalną. Zmiany jakie zaszły w tych państwach były inicjatywami oddolnymi a nie kwestią porozumienia elit. Stąd można domniemywać, że zmiany, jakie zaszły przede wszystkim w społeczeństwach tych państw, są trwałe i są sukcesem inicjatywy Partnerstwa Wschodniego.

Stabilizacja polityczna i ekonomiczna państw regionu Partnerstwa Wschodniego jest gwarancją bezpiecznego sąsiedztwa UE, które stanowi bufor geopolityczny pomiędzy wspólnotą a Rosją.

Zmiany jakie podczas ostatniej dekady zaszły w Gruzji, Mołdawii oraz na Ukrainie, szczególnie w sferze społecznej, można uznać za trwałe i za sukces inicjatywy Partnerstwa Wschodniego.

Autor:
Jakub Lachert jest doktorantem na Wydziale Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. Jego zainteresowania badawcze to: polityka sąsiedztwa Unii Europejskiej, w tym, w szczególności, polityka wschodnia, Partnerstwo Wschodnie, Bałkany Zachodnie w procesie integracji z UE.

Wszystkie teksty (oprócz zdjęć) opublikowane przez Warsaw Institute mogą być rozpowszechniane pod warunkiem podania ich pochodzenia.

Powiązane wpisy
Top